ردپای اسلام در جیب وایکینگ‌ها؛ سکه‌های نورس از نقره درهم‌های اسلامی ضرب می‌شد

تصویر رایج از وایکینگ‌ها معمولاً به جنگجویان و غارتگران دریایی محدود می‌شود، اما یافته‌ای تازه نشان می‌دهد آن‌ها بخشی از شبکه‌ای تجاری بودند که هزاران کیلومتر آن‌سوتر، تا سرزمین‌های اسلامی امتداد داشت.

پژوهشگران با بررسی یکی از قدیمی‌ترین گنجینه‌های سکه عصر وایکینگ‌ها در دانمارک دریافته‌اند که بخش قابل توجهی از نقره به‌کاررفته در این سکه‌ها از درهم‌های اسلامی ذوب‌شده به دست آمده است؛ کشفی که از پیوندهای اقتصادی گسترده میان اسکاندیناوی و جهان اسلام در بیش از ۱۲۰۰ سال پیش پرده برمی‌دارد.

سکه‌های یادشده بخشی از «گنجینه دامهوس» هستند؛ مجموعه‌ای شامل ۲۲۶ سکه نقره‌ای عصر وایکینگ که در سال ۲۰۱۸ در نزدیکی شهر ریبه، در شبه‌جزیره یوتلند دانمارک کشف شد. براساس پژوهش جدید، قدمت این گنجینه به فاصله سال‌های ۸۳۰ تا ۸۵۰ میلادی بازمی‌گردد و سکه‌های آن از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده پول ضرب‌شده در جهان وایکینگ‌ها به شمار می‌روند.

گرچه سکه‌ها به‌طور رسمی «پنی» نامیده می‌شوند، ارزش آن‌ها بسیار بیشتر از پنی‌های امروزی بوده است. توماس بیرچ، باستان‌شناس موزه ملی دانمارک و نویسنده اصلی پژوهش، در گفت‌وگو با لایوساینس توضیح داد که «پنی» از واژه انگلیسی کهن «پنینگ» گرفته شده و با واژه «فنینگ» در آلمانی باستان خویشاوند است. در قرن نهم میلادی، یک سکه پنی برای خرید آبجو، نان یا ابزارهای ساده کافی بود.

یکی از ویژگی‌های مهم سکه‌ها، قالب‌هایی است که برای ضرب آن‌ها به کار می‌رفت. قالب‌ها به مرور زمان فرسوده می‌شدند و با نمونه‌های تقریباً مشابه جایگزین می‌شدند. این تغییرات جزئی باعث ایجاد تفاوت‌های بسیار کوچکی در نقش سکه‌ها می‌شد؛ تفاوت‌هایی که امروزه باستان‌شناسان می‌توانند آن‌ها را شناسایی کنند.

بر همین اساس، بیرچ و همکارانش دریافتند که دست‌کم ۳۰ قالب مختلف برای تولید این سکه‌ها استفاده شده است. آن‌ها برآورد می‌کنند که تنها ضرابخانه شهر ریبه، که در آن زمان یکی از مراکز مهم تجاری منطقه بود، احتمالاً صدها هزار سکه نقره‌ای از این نوع تولید کرده است.

در اوایل قرون وسطی، دانمارک یکی از مراکز اصلی جهان نورس محسوب می‌شد. دریانوردان و جنگجویانی که از سواحل اسکاندیناوی به مناطق دیگر حمله می‌کردند، وایکینگ نامیده می‌شدند. این واژه از زبان نورس باستان، یعنی «ویکینگر»، گرفته شده که معنایی نزدیک به دزد دریایی دارد.

وایکینگ‌ها در سال ۷۹۳ میلادی، با حمله به صومعه مسیحیان در جزیره لیندیسفارن در انگلستان، شهرت زیادی پیدا کردند. این رویداد معمولاً آغاز عصر وایکینگ‌ها در نظر گرفته می‌شود که تا سال ۱۰۶۶ میلادی ادامه یافت و با شکست ارتش وایکینگ‌ها در نبرد استمفورد بریج در انگلستان، تنها چند هفته پیش از فتح نورمن‌ها، به پایان رسید.

بیرچ توضیح داد که گنجینه دامهوس متعلق به دورانی است که دانمارک هنوز از چندین پادشاهی مستقل و بت‌پرست نورس تشکیل شده بود و بیش از یک قرن تا اتحاد این سرزمین و پذیرش مسیحیت تحت فرمان هارالد بلاتند فاصله داشت.

پژوهشگران ۲۵ سکه از این گنجینه را با استفاده از روش فلورسانس پرتو ایکس و چند روش تحلیلی دیگر بررسی کردند. آن‌ها ترکیب ایزوتوپی عناصر کمیاب موجود در سکه‌ها را اندازه گرفتند؛ ایزوتوپ‌ها گونه‌های مختلف یک عنصر هستند که تعداد نوترون‌های متفاوتی در هسته خود دارند و می‌توانند سرنخ‌هایی درباره منشأ فلزات ارائه دهند.

نتایج نشان داد که در برخی موارد، بیش از نیمی از نقره به کار رفته در سکه‌ها از سکه‌های نقره‌ای اسلامی موسوم به درهم تأمین شده بود. درهم‌ها سکه‌های رایج در خلافت‌های اسلامی بودند و در مناطق وسیعی از خاورمیانه، آسیای مرکزی و بخش‌هایی از شمال آفریقا گردش داشتند.

به گفته بیرچ، این سکه‌های وایکینگی احتمالاً از شمش‌های نقره‌ای ساخته شده که خارج از اسکاندیناوی تولید شده بودند. بخشی از این شمش‌ها با ذوب‌کردن تعداد زیادی سکه اسلامی به دست آمده و سپس از طریق تجارت به ضرابخانه ریبه منتقل شده بود. او گفت: «این نقره پیش از این، چرخه زندگی دیگری را پشت سر گذاشته و مستقیماً از معدن به ضرابخانه نرسیده بود. ابتدا به شکل درهم ضرب و بعد جایی در ظرفی ذوب شد.»

بیرچ می‌گوید: «ما درست در نقطه‌ای قرار داریم که می‌توانیم ورود نقره اسلامی را به جهان وایکینگ‌ها مشاهده کنیم. اگر این سکه‌ها واقعاً در مقیاس صدها هزار عدد ضرب شده باشند، با حجم عظیمی از نقره‌ای روبه‌رو هستیم که منشأ آن جهان اسلام بوده است.»

پژوهش در ژورنال Archaeometry منتشر شده است.