مزیت میزبانی عجیب؛ چرا عملکرد تیم فوتبال بولیوی در زمین خود بسیار بهتر است؟

در ورزش مفهومی به نام «مزیت میزبانی» یا «مزیت زمین خانگی» وجود دارد. همان‌طور که از نام آن مشخص است، این مفهوم به نوعی برتری اشاره دارد که یک تیم هنگام بازی در زمین، سالن یا ورزشگاه خود به دست می‌آورد.

مطالعات مختلف نشان داده‌اند که این مزیت می‌تواند دلایل گوناگونی داشته باشد. برای مثال، برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند قضاوت داوران ممکن است ناخودآگاه به سود تیم میزبان متمایل باشد. در کنار آن، حمایت تماشاگران، آشنایی بازیکنان با شرایط زمین و حتی تفاوت‌های ظریف محیطی نیز می‌توانند نقش داشته باشند. بااین‌حال، یافته‌های علمی نشان می‌دهد که همیشه دلیل اصلی این برتری، عوامل فنی ساده نیست.

از سوی دیگر، عواملی مانند خستگی ناشی از سفرهای طولانی و اختلاف زمانی (جت‌لگ) نیز بر عملکرد تیم‌های مهمان اثر منفی می‌گذارند. بدن انسان برای هماهنگی با تغییر منطقه زمانی و شرایط خواب و بیداری به زمان نیاز دارد و همین موضوع می‌تواند توان جسمی و ذهنی ورزشکاران را کاهش دهد.

در میان تیم‌های ملی فوتبال جهان، تیم ملی فوتبال بولیوی نمونه‌ای خاص و قابل توجه است. این تیم در بازی‌های خانگی خود از مزیتی برخوردار است که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد، اما اثر فیزیولوژیک مهمی دارد: توانایی طبیعی تنفس در ارتفاع بالا. در مقابل، تیم‌های مهمان در همان شرایط با کاهش اکسیژن در دسترس مواجه می‌شوند.

در شرایط معمول، مزیت زمین خانگی در فوتبال می‌تواند قابل توجه باشد و در برخی لیگ‌ها تیم‌ها تا حدود ۷۰ درصد بازی‌های خانگی خود را پیروز می‌شوند. اما وضعیت بولیوی در این زمینه ویژگی خاص‌تری دارد.

براساس آمار مسابقات انتخابی جام جهانی، تیم ملی بولیوی حدود ۴۹ درصد بازی‌های خانگی خود را می‌برد. این عدد در ظاهر ممکن است متوسط به نظر برسد، اما تفاوت آن با عملکرد خارج از خانه بسیار چشمگیر است؛ زیرا نرخ پیروزی این تیم در بازی‌های خارج از خانه فقط حدود چهار درصد است. به بیان دیگر، حضور در زمین خانگی باعث افزایش حدود ۴۵ درصدی در نرخ برد آن‌ها می‌شود. همچنین گزارش شده که این تیم در طول حدود ۳۰ سال در مسابقات انتخابی جام جهانی هیچ پیروزی خارج از خانه‌ای به دست نیاورده است.

یکی از به‌یادماندنی‌ترین نتایج خانگی بولیوی، پیروزی دو بر یک مقابل تیم ملی برزیل در سال ۲۰۰۹ است که توجه زیادی را در سطح فوتبال بین‌المللی جلب کرد.

اما پرسش اصلی این است: دلیل این برتری چیست؟ آیا تاکتیک پنهانی وجود دارد؟ یا زمین بازی دارای ویژگی خاصی است که تنها بازیکنان محلی آن را می‌دانند؟ پاسخ ساده‌تر و علمی‌تر است: ارتفاع زیاد. بازی در ارتفاعات بالا باعث می‌شود میزان اکسیژن در هوا کاهش یابد و بدن افرادی که به این شرایط عادت ندارند، دچار فشار فیزیولوژیک شود. این پدیده به‌ویژه برای ورزشکاران حرفه‌ای که فعالیت شدید هوازی دارند، بسیار مهم است.

ورزشگاه استادیو هرناندو سیلس در شهر لاپاز، سال‌ها محل برگزاری بازی‌های خانگی بولیوی بوده است. این ورزشگاه در ارتفاع حدود

متر از سطح دریا قرار دارد؛ ارتفاعی که در آن بسیاری از افراد ممکن است دچار بیماری حاد کوهستان شوند. بیماری کوهستان در ارتفاعات بالا بسیار رایج است؛ به‌طوری که در ارتفاع بالاتر از ۳۰۴۸ متر، حدود ۷۵ درصد افراد ممکن است علائم خفیف آن را تجربه کنند.

علائم شامل سردرد، سرگیجه، خستگی، تنگی نفس، کاهش اشتها، تهوع، اختلال خواب و احساس عمومی ناخوشی است. علت اصلی این وضعیت، کاهش فشار هوا و در نتیجه کاهش اکسیژن قابل دسترس برای بدن است.

در چنین شرایطی حتی فعالیت‌های ساده فیزیولوژیک نیز دشوارتر می‌شوند. به‌طور مثال، بدن برای انجام فرآیندهای معمول انرژی بیشتری مصرف می‌کند و حتی فعالیت‌هایی مانند دویدن یا حفظ سرعت بالا در فوتبال می‌تواند بسیار سخت‌تر از حالت عادی باشد.

بازیکنان تیم بولیوی که به زندگی در چنین ارتفاع بالایی عادت دارند، این شرایط را کمتر احساس می‌کنند و بدنشان درطول زمان با کمبود نسبی اکسیژن سازگار شده است. این سازگاری به بدن امکان می‌دهد اکسیژن را کارآمدتر مصرف کند و عملکرد بهتری نسبت به افراد غیرساکن در ارتفاع داشته باشد.

با وجود این مزیت طبیعی، تیم‌های مهمان بارها از شرایط بازی در این ارتفاع شکایت کرده‌اند و آن را ناعادلانه دانسته‌اند. یکی از نمونه‌های معروف این واکنش‌ها مربوط به سال ۲۰۱۷ است که نیمار، بازیکن تیم ملی برزیل، پس از مسابقه اظهار داشت که «بازی در این شرایط غیرانسانی است» و افزود که «زمین، ارتفاع، توپ… همه چیز بد است». او حتی تصویری از هم‌تیمی‌های خود منتشر کرد که در حال استفاده از کپسول‌های اکسیژن بودند.

این تصمیم اگرچه با هدف حفاظت از سلامت بازیکنان اتخاذ شده بود، با مخالفت برخی مقامات و چهره‌های ورزشی مواجه شد. اوو مورالس، رئیس‌جمهور وقت بولیوی، در واکنش گفت: «این فقط محدودیتی علیه بولیوی نیست، بلکه در عمل محدودیتی بر جهانی‌بودن ورزش محسوب می‌شود.»

در ادامه، دیگو مارادونا، بازیکن مشهور فوتبال آرژانتین نیز به حمایت از لغو این ممنوعیت وارد شد. او تیمی از ستارگان بازنشسته فوتبال را گرد هم آورد و در یک بازی نمایشی مقابل تیم بولیوی قرار داد. این تیم موفق شد در مسابقه‌ای یک‌ساعته با نتیجه ۷ بر ۴ پیروز شود. مارادونا در میان بازی و در بین دو نیمه اعلام کرد: «من از طرف همه آرژانتین می‌گویم که ما از ارتفاع نمی‌ترسیم» و افزود: «همه ما باید در جایی بازی کنیم که در آن به دنیا آمده‌ایم.»

ممنوعیت وضع‌شده دوام زیادی نداشت. فیفا تحت فشار و لابی کشورهای آمریکای جنوبی ابتدا سقف مجاز ارتفاع را به سه‌هزار متر افزایش داد و سپس به‌طور کامل آن را لغو کرد.

از آن زمان، تیم ملی بولیوی بخشی از بازی‌های خود را به ورزشگاه جدید «استادیو شهری ال‌آلتو» منتقل کرده است که در ارتفاع حدود ۴۱۵۰ متر از سطح دریا قرار دارد و یکی از مرتفع‌ترین ورزشگاه‌های حرفه‌ای فوتبال در جهان محسوب می‌شود.

با وجود این شرایط، دیدگاه بولیوی بر اساس شعار «ما در جایی بازی می‌کنیم که زندگی می‌کنیم» شکل گرفته است. در مقابل، برخی کارشناسان اشاره می‌کنند که این کشور شهرهای دیگری نیز دارد؛ از جمله سانتا کروز د لا سیرا که دومین شهر بزرگ بولیوی است و در ارتفاعی کمتر از ۵۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد و دارای بزرگ‌ترین ورزشگاه کشور نیز است.

بااین‌حال، در حال حاضر هیچ قانون بین‌المللی مشخصی وجود ندارد که محدودیتی برای برگزاری مسابقات در ارتفاع بالا تعیین کند. بنابراین، از نظر مقررات رسمی، اگر تیم‌های مهمان در چنین شرایطی با مشکل مواجه شوند، این موضوع تخلف یا تقلب محسوب نمی‌شود؛ بلکه بخشی از شرایط طبیعی محیط بازی است.