یک تمدن برای شکوفایی به چه چیز نیاز دارد؟ پاسخ باستانشناسان «فضولات پرندگان» است
حدود ۲۱ کیلومتر دورتر از سواحل پرو، سه جزیره قرار دارند که سطح آنها با تپههای عظیم «گوانو» پوشیده شده است؛ گوانو همان فضولات پرندگان دریایی است که به دلیل غلظت بسیار بالای مواد مغذی، به «طلای سفید» شهرت دارد. این ماده طبیعی سرشار از نیتروژن، فسفر و پتاسیم است؛ سه عنصری که برای رشد گیاهان حیاتیاند. اهمیت گوانو آنقدر زیاد بود که در اواخر قرن نوزدهم، رقابت جهانی بر سر آن شکل گرفت و حتی در گسترش قلمرو آمریکا نقش داشت.
پژوهش تازهای نشان میدهد مردم بومی پرو قرنها پیش از ورود قدرتهای جهانی، ارزش این ماده را میدانستند و از آن در کشاورزی استفاده میکردند. براساس گزارش ساینتیفیک آمریکن، تمدنی محلی که پیش از ظهور امپراتوری اینکا در اوایل قرن پانزدهم شکوفا شده بود، دستکم از سال ۱۲۵۰ میلادی از گوانوی جزایر ساحلی برای بارور کردن مزارع ذرت خود استفاده میکرده است.
ردگیری فضولات چندصدساله پرندگان دریایی شاید کار جذابی به نظر نرسد، اما برای باستانشناسان سرنخی بسیار مهم است. این نشانهها میتوانند توضیح دهند که جوامع باستانی چگونه توانستهاند کشاورزی گسترده و پایدار ایجاد کنند.
امیلی میلتون، باستانشناس محیطزیست در موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونیان و یکی از نویسندگان پژوهش، میگوید مدیریت خاک و استفاده از کود، نقش کلیدی در امکان تولید گسترده محصولات کشاورزی داشته است. وقتی کشاورزی در مقیاس بزرگ ممکن شود، جمعیت افزایش مییابد و تجارت شکل میگیرد. به بیان ساده، کوددهی پیشرفته میتواند پایه شکلگیری جوامع پیچیده باشد.
باستانشناسان مدتهاست میدانند که مردم دره «چینچا» در پرو جامعهای ثروتمند و قدرتمند داشتند. آنها با همسایگان خود دادوستد میکردند، با آنها رقابت داشتند و شبکههای تجاری گستردهای داشتند. اما تاکنون مشخص نبود چه عواملی به آنها کمک کرده بود تا چنین کشاورزی موفقی داشته باشند.
برای پاسخ به این پرسش، پژوهشگران سراغ بلالهای ذرت باستانی رفتند که در حفاریهای باستانشناسی در دره چینچا کشف شده بودند. آنها ترکیب شیمیایی این نمونهها را با روشی به نام «تحلیل ایزوتوپی» بررسی کردند.
ایزوتوپها گونههای مختلف یک عنصر هستند که تعداد نوترونهای متفاوتی در هسته خود دارند. نسبت این ایزوتوپها مانند یک امضای شیمیایی عمل میکند و میتواند نشان دهد یک گیاه یا حیوان از چه منابعی تغذیه کرده است. این روش پیشتر بیشتر برای بررسی استخوان حیوانات به کار میرفت، اما در این مطالعه برای گیاهان و بهویژه با بررسی عنصر گوگرد، استفاده شد که کمتر در چنین پژوهشهایی بررسی شده است.
نتایج نشان داد ذرتهای باستانی نشانههای واضحی از مواد دریایی دارند. وقتی این یافته با شواهد فرهنگی، مانند وجود نقشونگارهای مرتبط با پرندگان دریایی در آثار منطقه، کنار هم قرار گرفت، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که کشاورزان این منطقه از گوانوی پرندگان دریایی برای کوددهی استفاده میکردهاند.
جردن دالتون، باستانشناس دانشگاه ایالتی نیویورک که در پژوهش مشارکت نداشت، میگوید این نتیجه منطقی است اما اهمیت زیادی دارد. گوانو یکی از غنیترین کودهای طبیعی جهان است، زیرا مقدار بسیار زیادی نیتروژن دارد؛ عنصری که برای رشد گیاهان حیاتی است. او معتقد است پژوهشهای آینده میتوانند بررسی کنند که دسترسی به این منبع ارزشمند چگونه باعث شده برخی جوامع ثروتمندتر و قدرتمندتر شوند.
پژوهش مورد بحث پیامدهای مهمی فراتر از کشاورزی دره چینچا دارد. دانشمندان از تحلیل ایزوتوپی برای بازسازی رژیم غذایی انسانها و حیوانات باستانی استفاده میکنند. معمولاً غذاهای دریایی و غذاهای خشکی «امضای شیمیایی» متفاوتی دارند. اما اگر محصولات خشکی با کود دریایی بارور شوند، این مرز شیمیایی از بین میرود.
به گفته میلتون، افزودن گوانوی پرندگان دریایی به مزارع باعث ایجاد یک «سیگنال دریایی کاذب» در محصولات خشکی میشود. در نتیجه، ممکن است حیوانی که فقط از گیاهان خشکی تغذیه کرده، در آزمایشها شبیه موجودات دریایی به نظر برسد. این موضوع میتواند تفسیر بسیاری از مطالعات باستانشناسی درباره رژیم غذایی را پیچیده کند.
بهطور خلاصه، پژوهش نشان میدهد که جوامع پیشاکلمبی در پرو نهتنها از منابع طبیعی بهخوبی استفاده میکردند، بلکه به فناوریهای پیشرفته مدیریت خاک نیز دست یافته بودند؛ فناوریهایی که به آنها امکان داد کشاورزی گسترده، جمعیت بیشتر و شبکههای تجاری قدرتمند ایجاد کنند.
پژوهش در ژورنال PLOS One منتشر شده است.