این موش کوچک متهم اصلی شیوع مرگبار هانتاویروس است

شیوع ناگهانی هانتاویروس در یک کشتی تفریحی، بار دیگر توجه دانشمندان را به سمت یکی از کوچک‌ترین جانوران روی زمین جلب کرده است. موش برنجی کوتوله دم‌دراز، جونده‌ای کوچک‌جثه، اکنون در صدر فرضیه‌های مربوط به انتقال بیماری قرار دارد؛ موجودی که میزبان اصلی «ویروس آند» شناخته می‌شود و گمان می‌رود عامل اصلی ابتلای مسافران کشتی تفریحی ام‌وی هاندیوس باشد.

ویروس آند که زیرمجموعه‌ای از خانواده‌ی هانتاویروس‌ها به شمار می‌رود، در هفته‌های گذشته پس از مرگ سه مسافر و ابتلای دست‌کم هشت تن دیگر در کشتی تفریحی، موجی از نگرانی‌های جهانی را به راه انداخته است. این کشتی که از آرژانتین حرکت خود را آغاز کرده بود، در حال عبور از اقیانوس اطلس بود که با بحران مواجه شد. در شرایطی که هنوز منشأ دقیق و چگونگی آغاز این طاعون مدرن در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، انگشت اتهام مقامات بهداشتی به سمت موش کوچکی در آمریکای جنوبی نشانه رفته است.

به‌گزارش ساینتیفیک‌امریکن، بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که در برخی مناطق، نزدیک به ۱۰ درصد از جمعیت موش‌های برنجی کوتوله دم‌دراز، ناقل ویروس آند هستند؛ عامل بیماری‌زای خطرناکی که عمدتاً از طریق استنشاق ذرات معلق در هوا که ناشی از فضولات، ادرار یا بزاق آلوده‌ی جوندگان است، به انسان سرایت می‌کند. نکته کلیدی و متمایزکننده آند، این است که برخلاف سایر هم‌خانواده‌های خود، تنها هانتاویروس شناخته‌شده با قابلیت انتقال مستقیم از انسان به انسان محسوب می‌شود.

همه‌گیرشناسان بین‌المللی برای ردیابی دقیق نقطه‌‌ی آغازین بحران، برنامه‌ای را برای تحلیل توالی ژنتیکی هانتاویروس در جوندگان آمریکای جنوبی تدوین کرده‌اند. ماریا ون کرخوف، از متخصصان برجسته‌ی سازمان جهانی بهداشت، در نشست خبری اخیر سازمان اعلام کرد که درک نحوه‌ی گردش ویروس در طبیعت، نقشی حیاتی در پیشگیری از «سرریز عوامل بیماری‌زا» به جامعه‌ی انسانی در آینده ایفا خواهد کرد. گمانه‌زنی‌های اولیه حاکی از آن است که نخستین قربانیان این زنجیره (یک زوج هلندی که در ماه آوریل جان خود را از دست دادند) در زیستگاه‌های طبیعی موش برنجی در آمریکای جنوبی با ویروس تماس داشته‌اند.

ویژگی‌های زیستی موش برنجی کوتوله دم‌دراز با نام علمی الیگوریزومیس لونیکوداتوس (Oligoryzomys longicaudatus) از جمله معدود اطلاعاتی است که زیست‌شناسان به‌طور دقیق به آن دست یافته‌اند. این جانور برخلاف موش‌های بزرگی که در خیابان‌های کلان‌شهرها دیده می‌شوند، جثه‌ای بسیار نحیف دارد که گاه تنها کمی از باتری نیم‌قلمی بزرگ‌تر است. انطباق‌پذیری بالای این گونه به آن امکان می‌دهد تا هم در بستر جنگل‌ها و هم در پهنه مراتع دوام بیاورد و حتی در مناطق روستایی، خود را به نزدیکی سکونتگاه‌های انسانی برساند.

پژوهش‌های میدانی نشان می‌دهند که اگرچه موش مینیاتوری مخزن اصلی و زیست‌بوم اولیه‌ی ویروس آند است، سایر جوندگان منطقه نیز از سرایت آن در امان نیستند. اسکوبار و تیم همراهش در مطالعه‌ای مرجع در سال ۲۰۱۸، گونه‌های دیگری نظیر موش بزرگ‌گوش جنوبی، موش علفزار موطویل و موش علفزار زیتونی را در خاک شیلی و آرژانتین شناسایی کردند که پتانسیل حمل هانتاویروس و به خطر انداختن سلامت انسان را دارند. هنوز مشخص نیست که چرا موش برنجی دم‌دراز تا این حد میزبان ایده‌آلی برای ویروس است و پاسخ این معما در رفتار یا بیولوژی خاص این جانور پنهان است.

همزیستی میان ویروس و میزبان کوچکش، محصول فرآیندی تکاملی، مشترک و چندهزار ساله است. فرناندو تورس پرز، استاد انستیتو زیست‌شناسی دانشگاه کاتولیک والپارایسو در شیلی، تایید می‌کند که حضور طولانی‌مدت ویروس در جمعیت این جوندگان باعث شده تا جانور بدون علائم بیماری به زندگی خود ادامه دهد؛ هرچند در یک آزمایش موازی، همسترهای آلوده به ویروس آند نشانه‌های شدیدی از سندرم ریوی هانتاویروس را بروز داده‌اند.

اکنون، تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی خطوط تماس میان انسان و حیات وحش را دستخوش تغییری نگران‌کننده کرده‌اند. تخریب زیستگاه‌ها و پیشروی انسان در مناطق بکر در کنار نوسانات جوی، احتمال تداخل زیستی با جویندگان را در ارتفاعات بالاتری از زمین یا در مناطق پرباران افزایش داده است. در تاریخ آمریکای جنوبی، دوره‌های بارندگی سیل‌آسا همواره با پدیده‌ای موسوم به «راتاداس» یا انفجار ناگهانی جمعیت موش‌ها همراه بوده که به‌طور مستقیم آمار شیوع هانتاویروس را جابه‌جا کرده است.

بدون شک، دگرگونی‌های اقلیمی الگوهای رفتاری و جمعیتی جویندگان را دگرگون خواهند کرد و یکی از ملموس‌ترین پیامدهای دگرگونی، نزدیک‌تر شدن عوامل بیماری‌زا به جوامع انسانی و افزایش احتمال تماس‌های آلوده است. اسکوبار با تکیه بر همین استدلال، پایش مستمر پویایی روابط میان ویروس‌ها و جوندگان را ضرورتی حیاتی برای دنیای امروز می‌داند؛ چرا که بدون داشتن خط پایه اطلاعاتی از وضعیت ویروس در حیات وحش، درک پیش‌زمینه‌ها و مواد اولیه لازم برای وقوع رویدادهای همه‌گیری ویروسی غیرممکن خواهد بود.