راز ۲ فوت دروغین؛ چرا نقشه‌برداران در سال ۱۸۵۲ عمداً ارتفاع اورست را دست‌کاری کردند؟

ارتفاع کوه اورست، بلندترین نقطه روی سطح زمین نسبت به سطح دریا، موضوعی بسیار پیچیده‌تر و بحث‌برانگیزتر از چیزی است که شاید در نگاه اول به‌نظر برسد. حتی در سال ۲۰۲۰ نیز اندازه‌گیری‌های تازه نشان دادند که ارتفاع این کوه نسبت به گذشته تغییر کرده است. همین موضوع نشان می‌دهد تعیین ارتفاع دقیق اورست کار ساده‌ای نیست و به روش اندازه‌گیری، شرایط زمین‌شناسی و حتی تعریف ما از «ارتفاع» بستگی دارد.

اورست اگرچه بلندترین نقطه زمین نسبت به سطح دریا محسوب می‌شود، در واقع بلندترین کوه جهان از نظر فاصله میان پایه تا قله نیست. اگر ارتفاع کوه‌ها را از پایین‌ترین بخش پایه تا قله محاسبه کنیم، کوه مائونا کیا در هاوایی رکورددار است. این کوه آتشفشانی عظیم از کف اقیانوس تا قله حدود ۱۰٬۲۱۰ متر ارتفاع دارد، هرچند تنها ۴٬۲۰۵ متر آن از سطح دریا بیرون زده است. به همین دلیل، بیشتر مردم آن را به‌عنوان بلندترین کوه جهان نمی‌شناسند.

از سوی دیگر، اگر معیار فاصله از مرکز زمین باشد، حتی اورست نیز در رتبه نخست قرار نمی‌گیرد. به دلیل برآمدگی استوایی زمین، برخی کوه‌های رشته‌کوه آند در آمریکای جنوبی از نظر فاصله تا مرکز سیاره از اورست جلو می‌زنند.

نخستین اندازه‌گیری رسمی اورست در میانه قرن نوزدهم و در دوران «پیمایش مثلثاتی بزرگ هند» انجام شد؛ پروژه‌ای عظیم که توسط اداره نقشه‌برداری هندِ تحت حکومت بریتانیا اجرا می‌شد. در آن زمان فناوری‌های امروزی مانند ماهواره، جی‌پی‌اس و لیزر وجود نداشت و نقشه‌برداران مجبور بودند با ابزارهای نوری و محاسبات ریاضی پیچیده ارتفاع کوه‌ها را اندازه‌گیری کنند.

در سال ۱۸۵۲، گروه نقشه‌برداری پس از اندازه‌گیری از شش نقطه مختلف، به عددی جالب رسید: ارتفاع اورست دقیقاً ۲۹هزار فوت (۸٬۸۳۹ متر) بود. اما مشکل اینجا بود که چنین عدد کاملاً رُندی برای مقام‌های علمی آن زمان بیش از حد «تقریبی» به‌نظر می‌رسید و احتمال داشت مردم تصور کنند این عدد صرفاً یک تخمین سرانگشتی است.

به همین دلیل، نقشه‌برداران تصمیم گرفتند ۲ فوت به نتیجه نهایی اضافه کنند و ارتفاع رسمی را ۲۹٬۰۰۲ فوت اعلام کنند؛ چرا که این عدد دقیق‌تر و علمی‌تر به‌نظر می‌رسید. بعدها مشخص شد خود پژوهشگران نیز می‌دانستند این عدد کاملاً دقیق نیست، اما تصور می‌کردند انتشار یک عدد کاملاً رُند ممکن است اعتبار کارشان را زیر سؤال ببرد.

ارتفاع ۲۹٬۰۰۲ فوت بیش از صد سال به‌عنوان ارتفاع رسمی اورست شناخته می‌شد. سپس در سال ۱۹۵۴، اداره نقشه‌برداری هند با استفاده از روش‌های پیشرفته‌تر ارتفاع اورست را ۸۸۴۸ متر، معادل ۲۹٬۰۲۸ فوت، اعلام کرد. این اندازه‌گیری سال‌ها به‌عنوان استاندارد جهانی پذیرفته شد.

ماجرا به همین‌جا ختم نشد، زیرا کوه‌ها کاملاً ثابت نیستند. رشته‌کوه هیمالیا روی مرز برخورد دو صفحه عظیم زمین‌ساختی قرار دارد: صفحه هند و صفحه اوراسیا. برخورد آرام اما مداوم این دو صفحه باعث شده هیمالیا همچنان درحال رشد باشد. به همین دلیل ارتفاع قله‌های این منطقه می‌تواند در طول زمان تغییر کند.

زمین‌لرزه بزرگ نپال در سال ۲۰۱۵ نیز بحث تازه‌ای درباره ارتفاع اورست ایجاد کرد. برخی زمین‌شناسان احتمال دادند این زلزله ممکن است بخشی از کلاهک یخی قله را جابه‌جا کرده یا ارتفاع آن را اندکی کاهش داده باشد. هم‌زمان اختلاف دیگری نیز وجود داشت: آیا برف و یخ روی قله باید بخشی از ارتفاع رسمی محسوب شوند یا نه؟

چین در اندازه‌گیری‌های رسمی خود ارتفاع اورست را حدود ۸۸۴۴٫۴۳ متر اعلام کرده بود؛ عددی کمتر از اندازه‌گیری‌های رایج بین‌المللی. دلیل این اختلاف، خطای ابزارها نبود. پژوهشگران چینی ترجیح می‌دادند فقط ارتفاع سنگی کوه را اندازه بگیرند و برف و یخ دائمی قله را در محاسبه وارد نکنند. درمقابل، بسیاری از کشورهای دیگر ارتفاع کوه همراه با کلاهک برفی را معیار رسمی می‌دانستند.

اندازه‌گیری جدید تا حد زیادی به اختلاف‌های قدیمی پایان داد و اکنون به‌عنوان ارتفاع رسمی اورست پذیرفته می‌شود. با‌این‌حال، دانشمندان تأکید می‌کنند که ارتفاع کوه‌ها می‌تواند در طول زمان تغییر کند و احتمال دارد در آینده دوباره شاهد اندازه‌گیری‌های متفاوتی باشیم.