ماموریت ۱۰ ساله ورا روبین آغاز شد؛ بزرگ‌ترین پروژه تاریخ برای نقشه‌برداری از کیهان

۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ آغاز دورانی تازه برای نجوم محسوب می‌شود؛ زیرا رصدخانه «ورا سی. روبین» بالاخره بعد از مدت‌ها انتظار، ماموریت ۱۰ ساله‌اش برای تصویربرداری از آسمان و تغییرات پیوسته‌ی آن را آغاز کرد. این پروژه که «بررسی میراث فضا و زمان» (LSST) نام دارد، می‌خواهد بزرگ‌ترین فیلم تایم‌لپس تاریخ را ثبت کند.

ورا روبین که از بزرگ‌ترین دوربین دیجیتال ساخته‌شده تا امروز بهره می‌برد، کل آسمان نیم‌کره جنوبی را از فراز کوه سرو پاچون شیلی زیر نظر می‌گیرد و در طول یک دهه‌ی آینده، این کار را ده‌ها بار تکرار می‌کند. این رصدخانه در سال اول پیمایش، بیش از مجموع تمام تلسکوپ‌های نوری قبلی، داده تولید خواهد کرد.

پروژه پیمایش آسمان ورا روبین هر چیز مشاهده‌پذیر را ثبت می‌کند؛ از سیارک‌های سرگردان و ستاره‌های در حال انفجار گرفته تا رشد کهکشان‌های دوردست و داده‌ها را به‌طور پیوسته برای اخترشناسان سراسر جهان ارسال می‌کند.

روبین کمی بیش از یک سال پیش، چشم غول‌پیکر خود را به روی جهان گشود و نخستین تصاویرش را در ژوئن ۲۰۲۵ منتشر کرد. از آن زمان، مهندسان در حال تنظیم دقیق رصدخانه بوده‌اند تا با نظمی شبیه یک کارخانه، شب‌به‌شب و بدون توقف آسمان را اسکن کند.

اریک بلم، اخترشناس از دانشگاه واشینگتن می‌گوید: «باورنکردنی است که چقدر تلاش از سوی افراد زیادی لازم است تا همه چیز درست کار کند. دیدن این هماهنگی و اینکه واقعاً توانستیم پیمایش را شروع کنیم، فوق‌العاده هیجان‌انگیز است.» بلم سرپرست علمی سامانه روبین است و وظیفه دارد هر زمان که تلسکوپ جسمی جدید یا درحال تغییر را مشاهده کرد، به اخترشناسان اطلاع دهد.

هر زمان یک سیارک عبور کند، یک ستاره منفجر شود یا یک جرم دوردست روشن یا کم‌نور شود، روبین در کمتر از یک دقیقه هشدار صادر می‌کند تا اخترشناسان بتوانند به‌سرعت آن را دنبال کنند. در نهایت انتظار می‌رود تلسکوپ هر شب حدود ۱۰ میلیون هشدار تولید کند. هم‌زمان، پژوهشگران تصاویر چندین سال را روی هم انباشت می‌کنند تا نقشه‌ای عمیق از ۲۰۰ میلیون ستاره در کهکشان راه شیری و اطراف آن و ۲۰ میلیارد کهکشان دوردست بسازند. این نقشه به اخترشناسان کمک می‌کند توزیع ماده تاریک نامرئی را بررسی کنند و همچنین اثر انرژی تاریک را که موجب شتاب‌گرفتن انبساط جهان شده، دنبال کنند.

ورا روبین حتی پیش از شروع رسمی پیمایش LSST، اخترشناسان را شگفت‌زده کرده بود. نخستین تصاویر آن دوهزار سیارک جدید را آشکار کرد. تیمی به سرپرستی سارا گرین‌استریت از دانشگاه واشینگتن نشان داد که چند مورد از آن اجرام، چرخش‌های فوق سریع دارند؛ به‌طوری که یکی از آن‌ها با یک دور چرخش در هر ۱٫۹ دقیقه، عنوان سریع‌ترین سیارک بزرگ شناخته‌شده تا امروز را به‌دست آورد. انتظار می‌رود روبین میلیون‌ها سیارک دیگر پیدا کند؛ از جمله حدود ۹۰هزار جرم نزدیک به زمین که می‌توانند بالقوه برای سیاره ما خطرناک باشند.

روبین همچنین ممکن است به جسم فرضی «سیاره نهم» در ماورای نپتون نگاه بیندازد؛ سیاره‌ای که در سال ۲۰۱۶ براساس اثرات گرانشی‌اش بر مدار اجرام دیگر پیشنهاد شد. کنستانتین باتیگین از مؤسسه فناوری کالیفرنیا می‌گوید، «ثبت تصویر مستقیم از سیاره نهم، پایان باشکوهی برای این داستان خواهد بود».

داده‌های اولیه همچنین توانایی روبین را در یافتن رویدادهای گذرای دوردست‌تر نشان داده‌اند. ایگور آندرئونی از دانشگاه کارولینای شمالی در چپل‌هیل و همکارانش، ۸ نامزد ابرنواختر و همچنین نواخترهای بسیار دور (انفجارهایی از ستارگان مرده که دوباره ماده جذب می‌کنند) را شناسایی کردند.

در نوامبر ۲۰۲۵، روبین در جست‌وجوی یک سیگنال بسیار عجیب امواج گرانشی نیز مشارکت کرد. آشکارسازها موج‌هایی در فضا-زمان را ثبت کرده بودند که از ادغام دو جرم فشرده ناشی شده بود؛ یکی از آن‌ها جرمی کمتر از خورشید داشت؛ آن‌قدر کوچک که روی کاغذ نه می‌توانست سیاه‌چاله باشد و نه ستاره نوترونی. چندین تلسکوپ برای یافتن رد نور آن وارد عمل شدند و روبین هم به آن‌ها پیوست. اما هیچ‌کدام از حدود ۲۵۰ نامزد شناسایی‌شده در بررسی‌های بعدی تأیید نشدند و این جرم مرموز باقی ماند. بااین‌حال، نوا فرانز از دانشگاه آریزونا می‌گوید: «داده‌های روبین عالی بود؛ زیرا بسیار عمیق‌تر بود و می‌توانست چیزهای بسیار کم‌نورتر را ببیند.»

مشاهدات عمیق روبین، کهکشان‌های بی‌شماری را آشکار و به دانشمندان کمک خواهد کرد تا بفهمند کهکشان‌ها چگونه در طول زمان کیهانی شکل گرفته‌اند. این داده‌ها همچنین کشمکش میان ماده تاریک و انرژی تاریک را در طول تاریخ جهان روشن‌تر خواهند کرد.

درنهایت، تخمین زده می‌شود که مجموعه داده‌های نهایی LSST شامل میلیاردها جرم باشد و نتایج آن در دسترس تمام دانشمندان و عموم مردم قرار خواهد گرفت. این حجم بی‌نظیر از داده، واقعاً عصر جدیدی از اکتشافات کیهانی را آغاز خواهد کرد.