آیا چین در عرصه علم درحال تصاحب جایگاه آمریکا است؟

دولت دونالد ترامپ سال گذشته با اعمال سیاست‌های سخت‌گیرانه، بودجه‌ی تخصیصی به تحقیقات علمی را به‌شدت کاهش داد. این اقدامات شامل حذف بیش از ۷۸۰۰ اعتبار پژوهشی، تعدیل ۲۵هزار نفر از دانشمندان شاغل در سازمان‌های دولتی و پیشنهاد کاهش ده‌ها میلیارد دلاری بودجه‌ی علم بوده؛ سیاستی که برخی آن را «کشتار علم» نامیدند و به‌طور نامتناسب تحقیقات مرتبط با اطلاعات نادرست، واکسن‌ها، بیماری‌های عفونی و سایر موضوعات حیاتی را هدف قرار داده است.

رویکرد دولت آمریکا می‌تواند عواقب ناخوشایندی به همراه داشته باشد. آن‌طور که آتلانتیک گزارش می‌دهد، کارشناسان سیاست‌گذاری علم معتقدند جنگ دولت آمریکا با علم، جایگاه این کشور را به‌عنوان رهبر جهانی در سرمایه‌گذاری تحقیق و توسعه که از پایان جنگ جهانی دوم به‌دست آمده بود، تضعیف خواهد کرد. این امر می‌تواند فرصتی برای چین فراهم کند تا با افزایش چشمگیر هزینه‌های دولتی خود در زمینه تحقیق و توسعه، به پیشرفت‌های چشمگیر دست یابد.

جمعیت چین چهار برابر بیشتر از ایالات متحده است و به‌طور واضح حامی علم به شمار می‌رود. در حال حاضر، چین تقریباً دو برابر ایالات متحده در رشته‌های علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات (STEM) فارغ‌التحصیل دارد و تعداد دانشجویان دکترایی نیز که تربیت می‌کند، تقریباً دو برابر آمریکا است. این نشان‌دهنده سرمایه‌گذاری قابل توجه چین در آموزش عالی و نیروی متخصص علمی است.

گرچه صرفاً افزایش تعداد مقالات علمی تضمین‌کننده‌ی پیشرفت‌های علمی نیست، حجم بالای دانشمندان تحصیل‌کرده‌ی چینی و تحقیقات آن‌ها احتمالاً به این کشور برتری قابل‌توجهی نسبت به ایالات متحده می‌دهد.

ارزیابی دقیق اینکه آیا چین می‌تواند جایگاه آمریکا را به‌عنوان ابرقدرت علمی جهان تصاحب کند یا خیر، دشوار است. یکی از دلایل آن، زمان‌بر بودن فرآیند شناسایی دستاوردهای علمی است؛ تحقیقات پیشرفته‌ای که امروز انجام می‌شوند ممکن است سال‌ها طول بکشد تا پس از بررسی دقیق توسط متخصصان (peer review) به نتایج قطعی برسند.

با‌این‌حال، نشانه‌های اولیه بسیار گویا هستند. طبق گزارش مجله نیچر، سهم چین در شاخص نیچر (که مقالات برتر منتشر شده در مجلات علوم طبیعی و علوم بهداشتی را ردیابی می‌کند)، تا پایان سال ۲۰۲۶ دو برابر ایالات متحده خواهد شد.

در همین راستا، دولت چین اوایل ماه جاری متعهد شد هزینه‌های تحقیق و توسعه‌ی کلی خود را در پنج سال آینده حداقل هفت درصد افزایش دهد؛ بودجه‌ای اضافی که میلیاردها دلار در اختیار دانشمندان این کشور قرار خواهد گرفت.

یکی از نمونه‌های برجسته‌ی این پیشرفت، برنامه‌ی فضایی پررونق چین است. این کشور درطول دو دهه‌ی گذشته با موفقیت چهار فضاپیمای رباتیک به سطح ماه فرستاده و امیدوار است تا پایان دهه‌ی جاری اولین فضانوردان خود را روی ماه فرود بیاورد.

این رشد چشمگیر، سیاستمداران آمریکایی را نگران کرده است؛ آن‌ها معتقدند چین ممکن است زودتر از ناسا به ماه برسد. این پیروزی نمادین نه تنها جایگاه علمی این کشور را تثبیت می‌کند، بلکه می‌تواند پیامدهای ژئوپلیتیکی گسترده‌ای نیز داشته باشد.