تجارت روی ویرانههای اتصال؛ چرا فیلترشکنها بعد از قطعی اینترنت گران شدند؟
این روزها یکی از معدود بازارهایی که فروشندگانش از فروش خود راضی هستند، بازار فیلترشکن است. هر چقدر اختلالات اینترنت بیشتر و راههای دسترسی به آن پیچیدهتر و سختتر میشود، بازار فروش ویپیان و کانفیگ و فیلترشکن هم داغتر میشود.
با قطعی طولانیمدت اینتنرت در دی و بهمن ۱۴۰۴، فعال شدن ویپیانهای رایگان تقریبا غیرممکن شده و قیمت فیلترشکنهای پولی هم سر به فلک کشید؛ تا جایی که هر گیگابایت فیلترشکن، با رقمهای میلیونی هم معامله شد. این روند روزها ادامه پیدا کرد و بررسیها نشان میدهد اگرچه قیمتها به اندازه روزهای قطعی کامل اینترنت نیست، اما فروشندگان ویپیان همچنان ابزارهای دور زدن فیلترینگ را گرانتر از روزهای پیش از قطعی سراسری اینترنت بینالملل میفروشند.
بررسیهای زومیت نشان میدهد اشتراک یک فیلترشکن در عرض چند روز از ماهانه ۳۰ گیگ ۹۰ هزار تومان به ۱۱۵ هزار تومان افزایش پیدا کرده است.
فروشنده دیگری که پیشتر ماهانه ۳۰ گیگابایت را ۵۰۰ هزار تومان میفروخت، الان قیمت آن را ۳۰ درصد افزایش داده و این ویپیان را ۶۵۰ هزار تومان میفروشد. یک تامینکننده فیلترشکن دیگر هم که تا پیش از این ۳۶ گیگابایت را ماهانه ۷۹ هزار تومان میفروخت، الان به قیمت ۱۱۹ هزار تومان میفروشد که نشاندهنده افزایش حدود ۵۰ درصدی قیمت فیلترشکن در یک ماه است.
بعضی ویپیانها ۵۰ درصد گران شدند
قیمت فیلترشکنهایی که کاربران زیادی دارند نیز افزایش یافته است. برای مثال یک ربات معروف تلگرامی اشتراک دو کاربره نامحدود خود را که پیش از این ۱۹۹ هزار تومان میفروخت، ناگهان به فیمت ۲۹۹ هزار تومان افزایش داده است.
همه این گران کردنهای چند ده درصدی حالا بیشتر از همیشه جیب کاربران را خالی کرده و آن دسته از افرادی که تمکن مالی خرید این ابزارهای دور زدن فیلترینگ را ندارند هم از اتصال به شبکههای اجتماعی فیلترشده پرکاربرد محروم میکند.
البته همه ویپیانفروشها هم صرفا قیمتها را بالا نبردهاند؛ بعضی از آنها از ترفندهای دیگری استفاده کردهاند. بهعنوان مثال، یکی از فیلترشکنفروشها ضریب مصرف را تغییر داده است؛ بهطوری که به ازای هر یک گیگابایت مصرف واقعی، ۱٫۵ گیگابایت از حجم خریداریشده کاربر کسر میشود.
با وجود این گردش مالی چند همتی در بازار ویپیانفروشی عملا چه منطقی میتواند در پس سیاست فیلترینگ وجود داشته باشد؟ در شرایطی که میلیونها نفر از مردم از فیلترشکن استفاده میکنند تا از سد محدودیتها عبور کنند فیلترینگ جز برای فیلترشکنفروشها به چه کسی نفع میرساند؟ آن هم نفعی که رئیسجمهور آن را سالانه ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد کرده است.
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، بهتازگی در جلسهای که با رسانههای تخصصی حوزه فناوری داشت همین گردش مالی چشمگیر در حوزه فیلترشکنفروشی را عامل تداوم سیاست شکستخورده فیلترینگ دانست و گفت بساط فیلترشکنها در کشور به چنان گردش مالی خیرهکنندهای رسیده که اکنون حتی «زور دولت هم به آن نمیرسد.»
هزینه گزاف برای اتصال ناپایدار
البته همه این فشار مالی ناشی از این هزینه سنگین ویپیان تنها یک روی سکه است. پرداخت این هزینهها لزوما به معنای دسترسی پایدار به اینترنت و پلتفرمهای جهانی نیست. اگر تا پیش از ۱۸ دیماه ویپیانهای پولی میتوانستند اتصال پایداری برقرار کنند، پس از دوران قطعی و محدودیتهای اخیر سیستمهای مسدودسازی پرقدرتتر از پیش شدهاند و با استفاده از پروتکلهای پیشرفته، مدام در حال شناسایی و از کار انداختن تونلهای ارتباطی هستند. در نتیجه، کاربران در یک چرخه تکراری و فرساینده از خرید اکانت و قطعی زودهنگام سرورهای پولی گرفتار شدهاند.
وحید فرید، کارشناس اینترنت، میگوید اصلیترین دلیل گرانی فیلترشکنها، افزایش قیمت ارز است. به گفته او تمام زیرساختهای این صنعت، از سرور تا اجاره دامنه، بهصورت دلاری خریداری میشود و زمانی که قیمت دلار بهصورت ناگهانی افزایش پیدا میکند، تامینکننده چارهای جز افزایش قیمت برای جبران هزینههای ارزی خود ندارد.
بازار فیلترشکن در ایران عمدتا متمرکز نیست و توسط تامینکنندگان خرد مدیریت میشود که هر کدام ظرفیت محدودی دارند. از سوی دیگر، تداوم فیلترینگ پلتفرمهای پرمخاطبی مثل واتساپ باعث شده فیلترشکن به یک ابزار همیشهروشن روی گوشی کاربران تبدیل شود. این تقاضای انبوه در مقابل ظرفیت محدود سرورهای شخصی، باعث برهم خوردن توازن بازار و رشد قیمتها شده است.- وحید فرید، کارشناس اینترنت
به گفته فرید، این تصور که یک سرور ۵ دلاری میتواند برای ۱۰۰ نفر کافی باشد و سود کلانی نصیب فروشنده کند اشتباه است. به دلیل شناسایی مداوم پروتکلها توسط فیلترچی، سرورها و دامنهها بهصورت مکرر مسدود میشوند.
او میگوید: «ممکن است تامینکننده برای یک سرویس یکماهه، ناچار شود هزینه خرید سرور را ۱۰ بار تکرار کند تا اتصال کاربران قطع نشود. این هزینههای تکرارشونده در کنار هزینه نفر-ساعت متخصص برای رفع دائم اختلالات، قیمت تمامشده را بهشدت بالا میبرد.»
اگرچه فرایند مسدودسازی از سال ۱۴۰۱ همواره در شدیدترین حالت بوده، اما در دی و بهمن ۱۴۰۴ اختلالات ساعتبهساعت روی پروتکلهای مرسوم، هزینههای عملیاتی را دوچندان کرده است
مسیر پر پیجوخم ساخت ابزارهای دور زدن فیلترینگ
یک کارشناس اینترنت دیگر، انواع فیلترشکنهایی که به فروش میرسد را به سه دسته اتصال مستقیم به سرور خارجی، روش تونل (واسطه داخلی) و استفاده از CDNهای خارجی تقسیم میکند و میگوید افزایش هزینهها در هر سه روش، قیمت نهایی را برای مصرفکننده افزایش داده است.
به گفته او در روش اتصال مستقیم، فایروال کشور با قرارگیری روی حالت «پروبینگ» (Probing)، به سرعت آیپیهای (IPv4) سرورهای خارجی را شناسایی و مسدود میکند. او میگوید: «فروشندگان سرورهای خارجی بابت اختصاص آیپی جدید هزینه جداگانه دریافت میکنند و هیچ تضمینی هم نیست که آیپی جدید پیش از این مسدود نشده باشد.»
اما در مورد پروتکل IPv6 چطور؟ او در پاسخ به تداوم مسدودسازی این پروتکل از زمان قطعی اینترنت بینالملل اشاره میکند و میگوید: «IPv6 در ایران یا کاملا بسته است یا توسط اپراتورها بهدرستی پشتیبانی نمیشود، بنابراین بار هزینهها روی خرید مکرر آیپیهای جدید میافتد.»
در روش استفاده از شبکههای توزیع محتوا (CDN) مانند کلادفلر، با وجود پنهان ماندن آیپی سرور، دامنهها قربانی فیلترینگ میشوند. این کارشناس اینترنت در این باره میگوید:
دامنههای ir. ارزان هستند اما به دلیل نیاز به احراز هویت، مورد استقبال فروشندگان نیستند. دامنههای بینالمللی مانند com. نیز اکنون با قیمتهایی بیش از ۱٫۵ میلیون تومان معامله میشوند که خرید مجدد آنها پس از فیلتر شدن، مستقیما روی قیمت اشتراک تاثیر میگذارد.- ، کارشناس اینترنت
او اضافه میکند: «یافتن آیپیهای تمیز و وبسایتهایی که در لیست سفید فیلترینگ هستند (مانند سایتهای بورسی یا طلا که از CDN استفاده میکنند) برای اتصال، به یک فرایند زمانبر و هزینهزا برای فروشندگان تبدیل شده است.»
بنبست سرورهای داخلی و روش تونل
روش «تونل زدن» که به دلیل آسان بودن اتصال، محبوبترین روش میان کاربران غیرفنی است، اکنون با چالشهای امنیتی و مالی جدی روبهروست. این کارشناس اینترنت میگوید:
«در این روش، ترافیک ابتدا به یک سرور داخلی منتقل و سپس به خارج ارسال شود. اما دیتاسنترهای داخلی بهشدت روی این موضوع حساس شدهاند و در صورت تشخیص ترافیک ویپیان، سرور را ایراناکسس میکنند.»
او به افزایش چشمگیر قیمت ترافیک در ایران اشاره میکند و میگوید: «برخلاف سرورهای خارجی، سرورهای داخلی ترافیک نامحدود ندارند و فروشنده باید مانند بسته اینترنت، برای آنها حجم خریداری کند که خود این حجم در ماههای اخیر گران شده است.»
تضمین صددرصدی اتصال در زمان قطعی کامل اینترنت عملا غیرممکن است
این کارشناس حوزه اینترنت در پایان به هزینههایی مانند خرید کارتهای بانکی خارجی برای ثبتنام در سرویسهای بینالمللی و ریسک مسدود شدن اکانتها (Abuse) اشاره میکند و درباره ادعای برخی فروشندگان مبنی بر «اتصال دائم حتی در زمان قطعی کامل» میگوید:
«بسیاری از این ادعاها جنبه تبلیغاتی دارد و بهجز در موارد خاص مانند تجهیزات استارلینک، تضمین صددرصدی اتصال در زمان قطعی کامل اینترنت عملا غیرممکن است، هرچند فروشندگان بابت این ادعا هزینههای گزافی از مشتری دریافت میکنند.»