راز هوای شرجی؛ چرا گرمای مرطوب بسیار خطرناک‌تر از گرمای خشک است؟

اگر تا به حال در روز ۳۵ درجه‌ای در شهرهای ساحلی احساس کرده‌اید نفس کشیدن دشوار است، اما همان دما را در منطقه‌ای کویری راحت‌تر تحمل کرده‌اید، دلیل آن فقط دمای هوا نیست؛ رطوبت عامل اصلی این تفاوت است. در روزهایی که موج‌های گرمای شدید بخش‌های مختلف جهان را دربر گرفته‌اند، متخصصان هشدار می‌دهند گرمای مرطوب می‌تواند حتی از گرمای خشک با دمای بالاتر نیز خطرناک‌تر باشد.

سازمان‌های هواشناسی علاوه بر دمای واقعی هوا، عددی به نام دمای احساس‌شده یا شاخص گرما (Heat Index) را نیز اعلام می‌کنند. این شاخص تنها دمای هوا را در نظر نمی‌گیرد، بلکه تأثیر رطوبت را نیز بر توانایی بدن در خنک کردن خود محاسبه می‌کند. هرچه رطوبت بیشتر باشد، تبخیر عرق از سطح پوست دشوارتر می‌شود و بدن گرمای بیشتری را در خود نگه می‌دارد. در نتیجه، فرد احساس می‌کند هوا بسیار گرم‌تر از دمایی است که دماسنج نشان می‌دهد. برای مثال، دمای ۳۵ درجه سانتی‌گراد همراه با رطوبت بالا ممکن است برای بدن مانند دمایی بیش از ۴۵ درجه احساس شود. در چنین شرایطی خطر کم‌آبی، گرمازدگی و حتی اختلال در عملکرد اندام‌های حیاتی به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد، به‌ویژه اگر فرد مدت زیادی در فضای باز بماند یا فعالیت بدنی انجام دهد. به همین دلیل، هنگام وقوع موج‌های گرما، توجه به دمای احساس‌شده معمولاً از توجه به دمای هوا به‌تنهایی اهمیت بیشتری دارد.

بدن انسان برای مقابله با گرما به سامانه‌ای بسیار دقیق مجهز است، اما وقتی رطوبت هوا افزایش می‌یابد، این سامانه به‌تدریج از کارایی می‌افتد و خطر گرمازدگی و حتی سکته گرمایی به‌شدت افزایش پیدا می‌کند.

دمای طبیعی بدن حدود ۳۷ درجه سانتی‌گراد است. مغز، به‌ویژه هیپوتالاموس، مانند ترموستات دائماً دمای بدن را کنترل می‌کند. هرگاه دمای بدن بالا برود، چند واکنش هم‌زمان آغاز می‌شود:

• رگ‌های خونی پوست گشاد می‌شوند تا گرمای بیشتری به سطح بدن منتقل شود.
• ضربان قلب افزایش می‌یابد تا خون بیشتری به پوست برسد.
• غدد عرق فعال می‌شوند و عرق روی سطح پوست ترشح می‌کنند.

نکته مهم اینجاست که عرق به‌تنهایی بدن را خنک نمی‌کند. آنچه باعث کاهش دمای بدن می‌شود تبخیر عرق است. هنگام تبخیر، مولکول‌های آب برای تبدیل شدن به بخار انرژی گرمایی را از پوست می‌گیرند و به هوا منتقل می‌کنند؛ درست مانند خنک شدن پوست پس از بیرون آمدن از استخر.

در هوای خشک، عرق به‌سرعت از سطح پوست تبخیر می‌شود و با انتقال گرما به محیط، بدن را به‌طور مؤثر خنک می‌کند. اما در هوای مرطوب، چون هوا از بخار آب اشباع شده است، عرق به‌سختی تبخیر می‌شود و روی پوست باقی می‌ماند. درنتیجه لباس‌ها خیس می‌شوند، اما بدن همچنان گرمای خود را حفظ می‌کند و فرد احساس گرمایی خفه‌کننده و چسبنده دارد. به همین دلیل، هوای ۳۳ درجه با رطوبت ۸۵ درصد می‌تواند بسیار طاقت‌فرساتر و خطرناک‌تر از هوای ۴۰ درجه با رطوبت ۱۵ درصد باشد، زیرا در حالت اول سامانه طبیعی خنک‌کننده بدن به‌خوبی عمل نمی‌کند.

وقتی مغز متوجه می‌شود که با وجود عرق کردن، دمای بدن همچنان بالاست، غدد عرق را وادار می‌کند عرق بیشتری تولید کنند. اما در هوای مرطوب، چون عرق به‌خوبی تبخیر نمی‌شود، این افزایش تعریق نیز تأثیر چندانی در خنک کردن بدن ندارد. درنتیجه، بدن وارد یک چرخه معیوب می‌شود؛ هرچه بیشتر عرق می‌کند، آب و املاح بیشتری از دست می‌دهد، اما همچنان به اندازه کافی خنک نمی‌شود. به همین دلیل است که در روز شرجی ممکن است لباس‌ها کاملاً خیس از عرق باشند، اما همچنان احساس گرمای شدید و طاقت‌فرسا داشته باشید.

وقتی بدن نتواند گرما را دفع کند، سیستم قلبی‌عروقی مجبور می‌شود سخت‌تر کار کند.

برای دفع گرما:

• رگ‌های پوستی گشاد می‌شوند.
• قلب باید خون بیشتری را به سطح پوست پمپ کند.
• ضربان قلب افزایش می‌یابد.
• فشار بیشتری به قلب وارد می‌شود.

به همین علت افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی، سالمندان و حتی افراد سالم هنگام فعالیت شدید در هوای مرطوب ممکن است دچار تپش قلب، ضعف یا افت فشار خون شوند.

یکی از مهم‌ترین خطرات گرمای مرطوب، از دست رفتن هم‌زمان آب و الکترولیت‌ها است. وقتی هوا شرجی است، بدن برای خنک شدن عرق بیشتری تولید می‌کند و در شرایط شدید، میزان تعریق می‌تواند به بیش از یک لیتر در ساعت برسد.

عرق فقط آب نیست؛ بلکه همراه آن مواد معدنی مهمی ازجمله سدیم که به تنظیم حجم خون و عملکرد اعصاب و عضلات کمک می‌کند، پتاسیم که برای انقباض عضلات و ضربان طبیعی قلب ضروری است و کلرید که در حفظ تعادل مایعات بدن نقش دارد، نیز از بدن خارج می‌شوند.

اگر این آب و املاح به‌موقع جبران نشوند، فرد ممکن است دچار تشنگی شدید، ضعف، گرفتگی عضلات، سرگیجه و در موارد شدید، اختلال در عملکرد قلب و مغز شود. به همین دلیل، در روزهای بسیار گرم، جبران آب و الکترولیت‌های از دست‌رفته هر دو اهمیت دارند.

در صورت جبران نکردن این مایعات، فرد ممکن است دچار مشکلات زیر شود:

• تشنگی شدید
• خشکی دهان
• سردرد
• سرگیجه
• ضعف
• گرفتگی عضلات
• کاهش فشار خون

اگر بدن همچنان نتواند دمای خود را کنترل کند، ممکن است گرمازدگی (Heat Exhaustion) رخ دهد. علائم آن عبارت‌اند از:

• تعریق شدید
• پوست سرد و مرطوب
• ضعف شدید
• تهوع یا استفراغ
• سرگیجه
• سردرد
• نبض تند
• احساس غش

در این مرحله باید فرد را فوراً به محیطی خنک منتقل کرد، لباس‌های اضافی را درآورد، بدن را با آب خنک کرد و مایعات مناسب در صورت هوشیاری به او داد.

اگر دمای مرکزی بدن معمولاً به بیش از ۴۰ درجه سانتی‌گراد برسد و سامانه تنظیم دمای بدن از کار بیفتد، سکته گرمایی (Heat Stroke) رخ می‌دهد. این وضعیت می‌تواند در مدت کوتاهی به آسیب دائمی مغز، قلب، کلیه‌ها، کبد و سایر اندام‌ها منجر شود. نشانه‌های هشدار عبارت‌اند از:

• گیجی یا رفتار غیرطبیعی
• اختلال در تکلم
• بیهوشی
• تشنج
• پوست بسیار داغ (که ممکن است خشک یا همچنان عرق‌کرده باشد)
• تنفس سریع
• ضربان قلب بالا

سکته گرمایی یک فوریت واقعی است. در صورت مشاهده این علائم باید فوراً با اورژانس تماس گرفت و تا رسیدن نیروهای امدادی، فرد را به سایه یا محیط خنک منتقل کرد، لباس‌های اضافی را خارج نمود و با آب خنک یا کمپرس سرد، به‌ویژه روی گردن، زیربغل و کشاله ران، دمای بدن را کاهش داد. نباید به فرد بیهوش مایعات خورانده شود.

همه افراد ممکن است دچار بیماری‌های ناشی از گرما شوند، اما خطر در این گروه‌ها بیشتر است:

• سالمندان
• کودکان، به‌ویژه نوزادان
• زنان باردار
• افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی، ریوی یا کلیوی
• مبتلایان به دیابت
• کارگران فضای باز
• ورزشکاران
• افرادی که داروهای ادرارآور، برخی داروهای فشار خون یا داروهای روان‌پزشکی مصرف می‌کنند.

در روزهای دارای هشدار گرما، توصیه‌های متخصصان شامل موارد زیر است:

• تا حد امکان بین ساعت ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر از فعالیت سنگین در فضای باز خودداری کنید.
• حتی قبل از احساس تشنگی، مرتب آب بنوشید.
• لباس‌های روشن، نخی و گشاد بپوشید.
• در محیط‌های دارای تهویه یا کولر بمانید.
• فعالیت ورزشی را به ساعات اولیه صبح یا پس از غروب آفتاب منتقل کنید.
• هرگز کودکان، سالمندان یا حیوانات خانگی را حتی برای چند دقیقه داخل خودروی پارک‌شده رها نکنید.
• در صورت احساس ضعف، سرگیجه یا تهوع، فوراً به مکان خنک بروید و استراحت کنید.

به گفته پزشکان، در امواج گرمایی، به‌ویژه زمانی که رطوبت هوا بالاست، توجه به علائم اولیه بیماری‌های ناشی از گرما می‌تواند از بروز سکته گرمایی و مرگ جلوگیری کند.