چرا آب پرتقال بعد از مسواک زدن طعم بدی پیدا می‌کند؟

تصور کنید صبح با عجله از خواب بیدار می‌شوید، برای این‌که زودتر آماده شوید اول دندان‌هایتان را مسواک می‌زنید و بعد به آشپزخانه می‌روید و یک لیوان بزرگ آب پرتقال می‌نوشید. اولین جرعه کافی است تا پشیمانی سراغتان بیاید: طعمی تلخ و ناخوشایند که هیچ شباهتی به مزه همیشگی آب پرتقال ندارد.

اما چرا دهانی که تازه تمیز و نعنایی شده، وقتی با آب پرتقال روبه‌رو می‌شود این‌قدر بدطعم می‌شود؟

پاسخ کوتاه این است که خمیردندان‌ها حاوی نوعی ماده شوینده هستند که چربی را حل می‌کند. از آن‌جا که جوانه‌های چشایی زبان شما تا حدی از چربی ساخته شده‌اند، مسواک زدن موقتاً کار آن‌ها را مختل می‌کند. البته جای نگرانی نیست: این اثر فقط چند دقیقه طول می‌کشد و مسواک زدن همچنان یکی از مهم‌ترین کارها برای حفظ سلامت دهان و دندان است.

اما این تغییر طعم دقیقاً چگونه اتفاق می‌افتد؟ اصلاً گیرنده‌های چشایی روی زبان ما چطور کار می‌کنند؟

مغز انسان در طول تکامل طوری شکل گرفته که به طعم شیرین علاقه داشته باشد و از طعم تلخ بیزار باشد. دلیلش روشن است: شیرینی معمولاً نشانه قندهایی است که بدن و مغز برای تأمین انرژی به آن‌ها نیاز دارند، در حالی که تلخی اغلب هشداری از وجود سموم طبیعی است. به همین خاطر، گیرنده‌های طعم شیرین و تلخ نقش حیاتی در بقا داشته‌اند.

سلول‌های بدن ما همگی توسط لایه‌ای بیرونی به نام غشای سلولی کنار هم نگه داشته می‌شوند. این غشا از چربی‌هایی به نام لیپید ساخته شده است. در سلول‌های مسئول تشخیص طعم‌های شیرین و تلخ، روی این غشا مولکول‌های ویژه‌ای قرار دارند که «گیرنده‌های جفت‌شونده با پروتئین G» یا به اختصار GPCR نامیده می‌شوند.

درک طعم شوری و ترشی اما داستان متفاوتی دارد. این دو طعم زمانی احساس می‌شوند که ذراتی با بار الکتریکی مثبت، به نام یون یا کاتیون، از منافذ بسیار ریز موجود در غشای سلول‌های چشایی عبور می‌کنند.

در مورد شوری، این یون همان سدیمِ دارای بار مثبت است که در نمک خوراکی وجود دارد. وقتی چیپس یا هر غذای شور دیگری می‌خورید، یون‌های سدیم وارد سلول‌های چشایی می‌شوند و پیام «شور» به مغز ارسال می‌شود.

در مورد ترشی، یون مسئول این طعم یون هیدروژن است. همه اسیدها، با وجود تفاوت‌های شیمیایی‌شان، یون هیدروژن دارند. به همین دلیل است که آب‌لیمو، سرکه یا آب‌نبات ترش، همگی طعم ترش ایجاد می‌کنند.

آب پرتقال ترکیبی از هر دو ویژگی است: هم قند زیادی دارد و هم اسید سیتریک. به همین خاطر معمولاً مزه‌ای شیرین با کمی ترشی دلپذیر دارد.

اما وقتی قبل از صبحانه مسواک می‌زنید، همه‌چیز به هم می‌ریزد. مشکل فقط تضاد طعم نعنا با شیرینی نیست. خمیردندان‌ها حاوی ماده‌ای به نام «سدیم لوریل سولفات» هستند؛ یک شوینده قوی که به از بین بردن پلاک دندانی کمک می‌کند. پلاک همان لایه چسبناک باکتری‌هاست که اگر پاک نشود، می‌تواند باعث پوسیدگی دندان و بوی بد دهان شود.

اگر تا به حال ظرف شسته باشید، حتماً دیده‌اید وقتی شوینده را داخل ظرف چرب می‌ریزید، چربی‌ها به سرعت متلاشی می‌شوند و شستن آسان‌تر می‌شود. همین اتفاق، البته در مقیاسی بسیار ظریف‌تر، در دهان شما هم می‌افتد.

سدیم لوریل سولفات فقط پلاک دندان را از بین نمی‌برد، بلکه به لیپیدهای موجود در غشای سلول‌های چشایی هم آسیب موقت می‌زند. با برهم خوردن این لایه چربی، نحوه کار گیرنده‌های چشایی تغییر می‌کند و مغز پیام‌های متفاوتی دریافت می‌کند.

نتیجه جالب بود: شدت طعم شیرین، شور و تلخ کمی کاهش پیدا کرد. اما مهم‌ترین تغییر مربوط به طعم ترش بود. بعد از تماس با شوینده، طعم ترش اسید سیتریک با حس تلخی همراه می‌شد.

همین اتفاق است که باعث می‌شود آب پرتقال، به‌جای این‌که مثل همیشه شیرین و کمی ترش باشد، بعد از مسواک زدن طعمی تلخ و ناخوشایند پیدا کند.

اگر دوست دارید خودتان این موضوع را امتحان کنید، کافی است قبل و بعد از مسواک زدن، کمی شکر، نمک، آب پرتقال یا حتی نوشیدنی تونیک (نوشابه گازدار تلخ حاوی کینین) را بچشید. احتمالاً خیلی زود متوجه می‌شوید که چرا بهتر است نوشیدن آب پرتقال را به چند دقیقه بعد از مسواک زدن موکول کنید.