اقلیم‌شناسان پاسخ می‌دهند: آیا اروپا وارد عصر جدیدی از گرمای شدید شده است؟

موج گرمای بی‌سابقه‌ای که این روزها اروپا را فرا گرفته، فقط یک رویداد آب‌وهوایی موقتی نیست. این دومین موج گرمای استثنایی در اروپا از ابتدای سال جاری است که رکوردهای دما را در کشورهای مختلف یکی پس از دیگری جابه‌جا کرده و این پرسش را در ذهن بسیاری از مردم و حتی دانشمندان مطرح کرده است: آیا چنین تابستان‌هایی از این پس به وضعیت عادی اروپا تبدیل خواهند شد؟ آیا اقلیم این قاره وارد مرحله‌ای تازه شده است؟

پژوهشگرانی که با مجله نیچر گفت‌وگو کرده‌اند، می‌گویند گرچه ثبت دماهایی نزدیک به ۴۰ درجه سانتی‌گراد در شهرهایی مانند لندن یا وقوع موج‌های گرمای چندروزه با این شدت هنوز هم رخدادی غیرعادی محسوب می‌شود، با ادامه گرمایش جهانی باید انتظار داشت این رویدادها در آینده با فراوانی و شدت بیشتری تکرار شوند.

سارا پرکینز-کرک‌پاتریک، اقلیم‌شناس دانشگاه ملی استرالیا، درباره موج گرمای کنونی می‌گوید: «این اتفاق واقعاً خارق‌العاده است.» به گفته او، حتی از دید دانشمندانی که سال‌ها روی تغییرات اقلیمی مطالعه کرده‌اند، شدت این موج گرما کم‌سابقه است.

سامانتا برگس، معاون سرویس تغییرات اقلیمی کوپرنیکوس در مرکز اروپایی پیش‌بینی میان‌مدت هوا نیز هشدار می‌دهد: «موج‌های گرما تا زمانی که انتشار گازهای گلخانه‌ای را متوقف نکنیم، از بین نخواهند رفت. این پدیده‌ها اکنون بیشتر رخ می‌دهند، شدیدتر شده‌اند و مدت زمان طولانی‌تری ادامه پیدا می‌کنند.»

پیامدهای موج گرمای اخیر صرفاً به ثبت رکوردهای دما محدود نشده است. در فرانسه، جایی که هفته‌ی گذشته دمای هوا در شهر پیسوس به ۴۴٫۳ درجه سانتی‌گراد رسید و گرم‌ترین روز ثبت‌شده تاریخ این کشور رقم خورد، دست‌کم ۵۴ نفر جان خود را از دست داده‌اند.

بخشی از قربانیان به‌طور مستقیم بر اثر گرما جان باختند و شماری دیگر هنگام شنا در رودخانه‌ها و دریاچه‌ها برای فرار از گرما غرق شدند. به‌گفته سازمان بهداشت جهانی، شمار مرگ‌ومیر مرتبط با گرما در اروپا اکنون بیش از ۱۳۰۰ نفر برآورد می‌شود.

با‌این‌حال، همه پژوهشگران درباره این موضوع اتفاق نظر ندارند که اروپا دقیقاً از چه زمانی از قاره‌ای با تابستان‌های معتدل و شب‌های خنک که مردم بدون نیاز به کولر پنجره‌های خانه را باز می‌گذاشتند، به منطقه‌ای تبدیل شد که اکنون خرید دستگاه‌های تهویه مطبوع به یکی از دغدغه‌های اصلی ساکنان آن تبدیل شده است.

تنش گرمایی فقط دمای هوا را اندازه‌گیری نمی‌کند، بلکه اثر ترکیبی دما، رطوبت، تابش خورشید و باد را بر بدن انسان نشان می‌دهد و شاخص دقیق‌تری برای ارزیابی خطر گرما محسوب می‌شود.

پژوهش که توسط گروه بین‌المللی World Weather Attribution انجام شده است، نشان می‌دهد تمام شهرهای بررسی‌شده در جمهوری چک، لیتوانی و لوکزامبورگ دماهایی بی‌سابقه را تجربه کرده‌اند.

داده‌های اقلیمی نشان می‌دهد اروپا اکنون سریع‌تر از هر قاره دیگری گرم می‌شود و سرعت افزایش دمای آن تقریباً دو برابر میانگین جهانی است. به همین دلیل برخی پژوهشگران معتقدند اروپا دیگر فقط با افزایش تدریجی دما روبه‌رو نیست، بلکه وارد مرحله‌ای از تغییر اقلیم منطقه‌ای شده است که ویژگی‌های آب‌وهوایی آن با گذشته تفاوت محسوسی دارد.

اریک فیشر، اقلیم‌شناس مؤسسه فناوری فدرال زوریخ، می‌گوید: «آنچه زمانی رخدادی نادر محسوب می‌شد، اکنون به اتفاقی عادی تبدیل شده است.» او توضیح می‌دهد که رکوردهای دما دیگر فقط گاهی شکسته نمی‌شوند، بلکه تقریباً هر سال و در نقاط مختلف اروپا شاهد ثبت رکوردهای تازه هستیم؛ آن هم نه با اختلافی اندک، بلکه با فاصله‌ای چشمگیر نسبت به رکوردهای قبلی.

فیشر برای توصیف این وضعیت از مثالی جالب استفاده می‌کند: «اگر چنین چیزی در ورزش رخ می‌داد، مانند این بود که یک ورزشکار پرش ارتفاع، به جای شکستن رکورد جهان با یک یا دو سانتی‌متر، آن را ناگهان نیم متر افزایش دهد؛ اتفاقی که بدون دوپینگ تقریباً باورنکردنی است.»

دانشمندان می‌گویند موج گرمای اخیر مانند بسیاری از موج‌های گرمای گذشته، در اثر تغییر الگوهای گردش جو ایجاد شده است. این الگوها هوای بسیار گرم مناطق استوایی را به عرض‌های شمالی منتقل می‌کنند و باعث می‌شوند توده‌های هوای داغ برای چند روز یا حتی چند هفته برفراز اروپا باقی بمانند.

لارا والبرگ، مدل‌ساز اقلیم در مؤسسه هواشناسی ماکس پلانک، می‌گوید پژوهشگران هنوز همه جزئیات این سامانه‌های جوی را به‌طور کامل درک نکرده‌اند. در همین حال، اشتفان رامشتورف، اقلیم‌شناس دانشگاه پوتسدام، توضیح می‌دهد که کاهش دمای سطح آب اقیانوس اطلس شمالی نیز ممکن است در شکل‌گیری این شرایط نقش داشته باشد. به گفته او، زمانی که آب این بخش از اقیانوس سردتر از حد معمول می‌شود، ممکن است هوای بسیار گرم شمال آفریقا و صحرای بزرگ آفریقا برای مدتی بر فراز اروپا به دام بیفتد و باعث تشدید گرمای هوا شود.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که تغییرات اقلیمی الزاماً آغازکننده این موج گرما نبوده، اما بدون تردید آن را بسیار شدیدتر کرده است. کلر بارنز، پژوهشگر رویدادهای اقلیمی فرامعمول در کالج امپریال لندن، می‌گوید افزایش دمای ناشی از گرمایش جهانی باعث خشک‌شدن خاک اروپا شده است.

بارنز به عامل مهم دیگری نیز اشاره می‌کند. از دهه ۱۹۸۰ تاکنون، میزان پوشش ابر اروپا کاهش یافته است و این پدیده هم به خشکی بیشتر هوا و هم به کاهش ذرات معلق ناشی از آلودگی هوا مربوط می‌شود.

ذرات معلق یا آئروسل‌ها علاوه بر آثار منفی بر سلامت انسان، به تشکیل ابرها نیز کمک می‌کنند. با اجرای قوانین سخت‌گیرانه‌تر برای کاهش آلودگی هوا، مقدار این ذرات کاهش یافته و در نتیجه در برخی مناطق، ابرهای کمتری تشکیل می‌شود. کاهش ابرها نیز به معنای رسیدن نور و گرمای بیشتر خورشید به سطح زمین است که می‌تواند شدت موج‌های گرما را افزایش دهد.

برخی پژوهشگران معتقدند پاسخ این پرسش مثبت است. زیک هاوسفادر، اقلیم‌شناس مؤسسه Berkeley Earth، می‌گوید داده‌های دما نشان می‌دهد اروپا از دهه ۱۹۸۰ وارد مرحله‌ای جدید شده است. او می‌گوید: «به‌ویژه از سال ۱۹۸۰ به بعد، افزایش دمای اروپا بسیار چشمگیر بوده و این تغییر به‌وضوح در داده‌های اقلیمی دیده می‌شود.»

اگرچه هنوز درباره زمان دقیق آغاز این دگرگونی اقلیمی اتفاق نظر کاملی وجود ندارد، تقریباً همه متخصصان بر یک نکته تأکید دارند: اروپا با سرعتی بی‌سابقه در حال گرم شدن است و اگر انتشار گازهای گلخانه‌ای کاهش پیدا نکند، موج‌های گرمای شدید، طولانی‌تر و مرگبارتر به بخش جدایی‌ناپذیر تابستان‌های این قاره تبدیل خواهند شد.