قزاقستان با جنگل‌کاری گسترده برای بازگشت ببرها آماده می‌شود

ببرها پس از غیبتی ۷۰ ساله، بار دیگر در دشت‌های قزاقستان دیده خواهند شد. فعالان محیط‌زیست در تلاشی غول‌آسا، پروژه‌ای کم‌نظیر را برای احیای بخشی از زیستگاه‌های ازدست‌رفته‌ی این گربه‌سانان آغاز کرده‌اند تا ورق را به نفع طبیعت برگردانند.

آخرین بازمانده‌های «ببر خزر» یا ببر مازندران که روزی در شمال ایران نیز می‌زیستند، اواخر دهه ۱۹۴۰ میلادی و در پی سال‌ها شکار بی‌رویه، تخریب زیستگاه و کاهش شدید جمعیت طعمه‌ها، برای همیشه در قزاقستان از میان رفتند. اکنون این کشور آسیای مرکزی با تدوین برنامه‌ای جسورانه، در پی بازگرداندن بزرگ‌ترین گربه‌سانان جهان به قلمروهای تاریخی‌شان است.

دو قلاده ببر، یک نر و یک ماده که پیش‌تر در اسارت بودند، به عنوان بخشی از پروژه‌ی تکثیر و رهاسازی، هم‌اکنون در قزاقستان مستقر شده‌اند. انتظار می‌رود نخستین ببرهای وحشی نیز در نیمه‌ی اول سال ۲۰۲۶ از روسیه به این منطقه منتقل شوند. موفقیت این طرح در گرو وجود فضاهای زیستی وسیع است؛ هدفی که با اجرای پروژه‌ی عظیم درخت‌کاری دنبال می‌شود.

درخت‌کاری، ستون فقرات ابتکار گسترده‌ی قزاقستان برای سبزسازی این کشور است. مقامات محلی از سال ۲۰۲۱ تاکنون حدود ۱٫۴ میلیارد درخت کاشته‌اند و قصد دارند این رقم را تا سال ۲۰۲۷ به ۲ میلیارد اصله برسانند تا اکوسیستم‌های آسیب‌دیده جانی دوباره بگیرند.

نهال‌های تازه‌کاشته‌شده در منطقه‌ی بالخاش جنوبی، زیربنای بازیابی زنجیره‌ی غذایی محسوب می‌شوند. پوشش گیاهی جدید علاوه بر ایجاد پناهگاه و مدیریت منابع آبی، منبع تغذیه‌ی اصلی طعمه‌های ببر یعنی گرازها و گوزن‌های بخارا است که نقشی حیاتی در بقای این شکارچی ایفا می‌کنند.

طبق گزارش‌های میدانی، مشاهده‌ی سم‌داران وحشی در مناطق احیاشده، نشان‌دهنده‌ی آغاز عملکرد دوباره‌ی اکوسیستم است. هر نهالی که در خاک نشانده می‌شود، گامی مستقیم و عملی برای تضمین آینده‌ی ببرهای قزاقستان و پایداری تنوع زیستی در این منطقه به‌شمار می‌رود.

منطقه‌ی عملیاتی پروژه حدود ۴ کیلومتر از خط ساحلی دریاچه بالخاش را پوشش می‌دهد؛ پهنه‌ای که با وسعت ۱۷هزار کیلومتر مربع، پانزدهمین دریاچه‌ی بزرگ جهان است. ترکیب گیاهی جدید شامل سنجد، بید و پاپلار، جزایری جنگلی ایجاد می‌کند که با تنظیم جریان آب، از وقوع سیلاب‌های مخرب نیز جلوگیری خواهند کرد.

ببرهایی که روزگاری در قزاقستان می‌زیستند، متعلق به جمعیت ببر مازندران هستند که بومی ایران، قزاقستان و آسیای مرکزی بودند و اکنون منقرض‌شده محسوب می‌شوند. تحقیقات علمی در سال ۲۰۰۹ ثابت کرد که جمعیت ببرهای خزر متعلق به زیرگونه‌ی سیبری یا آمور که در شرق دور روسیه و چین ساکن هستند، از نظر ژنتیکی با ببر مازندران بسیار نزدیک هستند و اساساً گونه‌ای واحد محسوب می‌شوند که به دلیل فعالیت‌های انسانی از هم جدا شده بودند.

دو ببر سیبری به نام‌های «بودهانا» و «کوما» که از پناهگاهی در هلند به منطقه منتقل شده‌اند، هم‌اکنون در ذخیره‌گاه طبیعی ایله بالخاش زندگی می‌کنند. این زوج به دلیل خوی‌گرفتن با زندگی در اسارت رهاسازی نخواهند شد، اما امید می‌رود فرزندان آن‌ها نسل جدید و آزاد ببرهای قزاقستان را تشکیل دهند.

بخش اصلی جمعیت آینده را ببرهای وحشی وارداتی از روسیه شکل خواهند داد، چرا که تکثیر ببرهای در بند همیشه با چالش‌هایی همراه است. پیش‌بینی می‌شود نخستین گروه‌های ببر وحشی در ماه‌های آینده وارد خاک قزاقستان شوند تا فرآیند معرفی مجدد به طبیعت با جدیت بیشتری دنبال شود.

بازگرداندن شکارچیان رأس هرم غذایی به محیط، فرآیندی ظریف و پرمخاطره است که نیازمند مدیریت دقیق تداخل با زندگی انسان‌هاست. تجربیات پیشین در روسیه نشان داده است که توله‌های یتیم پس از بازپروری اصولی، قادرند در طبیعت شکار کرده و به زندگی مستقل خود ادامه دهند، هرچند برخی موارد استثنایی نیازمند پایش مداوم هستند.

تیم‌های ویژه‌ی حفاظتی برای جلوگیری از درگیری میان ببرها و جوامع محلی، از قلاده‌های ماهواره‌ای و پایش‌های ۲۴ ساعته استفاده خواهند کرد. گروه وظیفه دارند با ردیابی دقیق، از نزدیک‌شدن درندگان به سکونتگاه‌های انسانی جلوگیری کرده و واکنش‌های سریع و پیشگیرانه نشان دهند.

آموزش جوامع محلی و ترویج کشاورزی پایدار و اکوتوریسم، بخش دیگری از استراتژی بلندمدت قزاقستان برای همزیستی مسالمت‌آمیز است. در این میان، طرح‌های حمایتی و پرداخت غرامت به دامداران در صورت بروز خسارت احتمالی نیز پیش‌بینی شده است تا صلح میان انسان و طبیعت پایدار بماند.