یانگتسه دوباره جان گرفت؛ ممنوعیت صید تنوع زیستی بزرگترین رود چین را نجات داد
دههها صید بیرویه، ساخت سدها، آلودگی و تخریب زیستگاهها باعث شده بود تنوع زیستی آب شیرین در طولانیترین رود چین بهشدت کاهش پیدا کند. اما حالا پژوهش تازهای نشان میدهد ممنوعیت کامل صید تجاری که از سال ۲۰۲۱ اجرا شده، نشانههای واضحی از بهبود را به همراه داشته است.
چین در سال ۲۰۲۱ تصمیمی بسیار سختگیرانه گرفت: ممنوعیت ۱۰ ساله برای صید تجاری در سراسر حوضه رود یانگتسه. این تصمیم به قدری شدید بود که برخی آن را «گزینه هستهای» نامیدند؛ یعنی اقدامی که آخرین راهحل محسوب میشود و هزینههای زیادی دارد، اما ممکن است تنها راه نجات یک اکوسیستم باشد.
نتایج پژوهش جدید نشان میدهد این تصمیم واقعاً اثرگذار بوده است. تعداد ماهیهای بزرگ افزایش یافته و برخی گونههای در معرض خطر نیز نشانههایی از بازگشت را نشان دادهاند، از جمله تاسماهی یانگتسه و گرازماهی بیباله یانگتسه.
یکی از پژوهشگران مطالعه میگوید این نتایج نشان میدهد برای احیای طبیعت گاهی تصمیمهای سیاسی بسیار قوی لازم است. او تأکید میکند این موضوع امیدوارکننده است؛ زیرا بسیاری تصور میکنند از دست رفتن تنوع زیستی دیگر جبرانشدنی نیست.
رود یانگتسه مهمترین رود چین است. به گزارش لایوساینس، حدود ۳۰ درصد جمعیت کشور در حوضه آبریز آن زندگی میکنند و مناطق اطراف این رود نزدیک به نیمی از اقتصاد چین را تولید میکنند. به همین دلیل، سلامت این رودخانه نهتنها از نظر محیطزیستی بلکه از نظر اقتصادی و اجتماعی هم بسیار حیاتی است.
بااینحال، از دهه ۱۹۵۰ به بعد توسعه سریع شهری، ساخت سدهای متعدد، صید بیش از حد، آلودگی صنعتی و تخریب زیستگاهها باعث شد کیفیت آب کاهش پیدا کند و بحران تنوع زیستی شکل بگیرد. برخی پیامدهای این بحران بسیار تلخ بود: دلفین رودخانهای یانگتسه و ماهی پارویی چینی بهطور کامل منقرض شدند و دستکم ۱۳۵ گونه ماهی که در گذشته ثبت شده بودند، دیگر دیده نشدند.
- وقتی شعر به کمک علم میآید؛ بررسی ردپای تنها گرازماهی آب شیرین دنیا در ادبیات باستانی چین19 اردیبهشت 04مطالعه '3
- بازگشت فرشتهکوسه؛ تصویر یکی از نایابترین ماهیان جهان پس از سه سال ثبت شد14 مرداد 04مطالعه '3
چین در سالهای قبل هم تلاشهایی انجام داده بود. شبکهای از مناطق حفاظتشده ایجاد شد و بیش از ۳۰۰ میلیارد دلار برای بهبود کیفیت آب سرمایهگذاری شد، اما کاهش تنوع زیستی همچنان ادامه داشت. به همین دلیل، دولت تصمیم گرفت صید تجاری را کاملاً متوقف کند. برای اجرای این قانون، پلیس ویژه رودخانهای تشکیل و جریمههای سختگیرانه اعمال شد.
برای بررسی اثر ممنوعیت، پژوهشگران دادههای سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ را بررسی کردند؛ یعنی چند سال قبل و چند سال بعد از اجرای قانون. نتایج بسیار قابل توجه بود: جرم کل ماهیهای نمونهبرداریشده بیش از دو برابر شد و تعداد گونههای شناساییشده ۱۳ درصد افزایش یافت.
گونههای در معرض خطر مانند تاسماهی یانگتسه و گرازماهی بیباله نشانههای بازگشت و بهبود جمعیت را نشان میدهند
جالب اینکه تعداد کل ماهیها تقریباً ثابت ماند، اما ترکیب جمعیت تغییر کرد. ماهیهای بزرگتر که در بالای زنجیره غذایی قرار دارند، افزایش یافتند و سهم بیشتری از زیستتوده را تشکیل دادند. این موضوع نشانهای مهم از بهبود سلامت اکوسیستم است، زیرا در رودخانهای سالم، گونههای بزرگ شکارچی باید حضور داشته باشند. در مقابل، مقدار کلی ماهیهای کوچکتر حدود ۱۸ درصد کاهش یافت؛ تغییری که میتواند نشانه بازگشت تعادل طبیعی در زنجیره غذایی باشد.
گونههای مهاجر و در معرض خطر هم وضعیت بهتری پیدا کردند. مثلاً یک گونه ماهی که در آب شیرین مهاجرت میکند، پس از ممنوعیت صید توانست مسیر مهاجرت خود را تا مناطق بالادست رودخانه گسترش دهد. گونههای در معرض خطر دیگری نیز نشانههای بهبود نشان دادند.
یکی از چشمگیرترین نتایج مربوط به تنها پستاندار آب شیرین باقیمانده در یانگتسه بود: گرازماهی بیباله. جمعیت این جانور از ۴۴۵ عدد در سال ۲۰۱۷ به ۵۹۵ عدد در سال ۲۰۲۲ رسید؛ یعنی حدود یکسوم افزایش. پژوهشگران میگویند این رشد احتمالاً به چند دلیل رخ داده است: دسترسی بیشتر به ماهیهای بزرگ برای تغذیه، کاهش مرگومیر ناشی از برخورد با کشتیها یا گرفتار شدن در تورهای صیادی، و کاهش آلودگی صوتی زیرآبی.
کارشناسان حفاظت از طبیعت میگویند مطالعه در زمانی منتشر شده که تنوع زیستی جهان، بهویژه در اکوسیستمهای آب شیرین با سرعتی بیسابقه در حال کاهش است. به همین دلیل، این نتایج میتواند نشانهای امیدبخش باشد و نشان دهد اقدامات جسورانه میتوانند اثرات انسانی را کند یا حتی معکوس کنند.
بااینحال پژوهشگران هشدار میدهند این موفقیت هنوز شکننده است. اگر صید تجاری دوباره آغاز شود، ممکن است همه پیشرفتها از بین برود. احیای پایدار نیازمند مدیریت طولانیمدت و کاهش همه فشارهای انسانی بر رودخانه است. آنها پیشنهاد میکنند چنین اقداماتی میتواند در رودخانههای بزرگ دیگری مانند مکونگ و آمازون هم مفید باشد.
اما این تصمیم هزینههای بزرگی هم داشت. بیش از ۱۱۱هزار قایق صیادی از چرخه خارج شد، ۲۳۱هزار صیاد مجبور به جابهجایی و تغییر شغل شدند و بیش از ۲٫۷۴ میلیارد دلار برای اجرای طرح هزینه شد.
مطالعه جدید نشان میدهد طبیعت توانایی بازسازی خود را دارد، اما به گفتهی کارشناسان، تعطیلی کامل شیلات پیامدهای اجتماعی و اقتصادی بزرگی دارد و جوامع وابسته به ماهیگیری برای همیشه تغییر میکنند. بهترین حالت این است که شیلات از ابتدا بهگونهای مدیریت شوند که هرگز نیازی به چنین اقدام شدید و پرهزینهای نباشد. راهحل بلندمدت شامل پایش دائمی جمعیت ماهیها، مدیریت شیلات براساس دادههای علمی و نگاه به حوضههای آبریز بهعنوان سیستمی یکپارچه است که انسان، آب و ماهی را به هم پیوند میدهد.
پژوهش در ژورنال Science منتشر شده است.