پیش از کوسهها و نهنگها، اختاپوسهای غولپیکر فرمانروای دریاها بودند
تصور رایج در علم دیرینهشناسی برای مدت طولانی این بوده است که درطول حدود ۳۷۰ میلیون سال گذشته، شکارچیان اصلی در دریاها عمدتاً مهرهداران بزرگ مانند موساسورها، پلسیوسورها، کوسهها و ماهیان بزرگ بودهاند. در این دیدگاه، بیمهرگانی مانند ماهیهای مرکب و آمونیتها بیشتر در نقش طعمه در نظر گرفته میشدند.
اکنون، پژوهش تازهای که توسط تیمی از دانشمندان به سرپرستی یاسو هیرو ایبا از دانشگاه هوکایدو در ژاپن انجام شده، تصویر متفاوتی را پیشنهاد میکند. براساس این مطالعه، برخی اختاپوسهای بسیار بزرگ نیز در میان شکارچیان رأس هرم غذایی اقیانوسهای اواخر دوره کرتاسه حضور داشتهاند.
دانشمندان دو گونه اختاپوس بالهدار از اواخر کرتاسه را توصیف میکنند: نانایموتوتیس هگارتی (Nanaimoteuthis haggarti) و نانایموتوتیس ژلتسکی (Nanaimoteuthis jeletzkyi). این جانوران حدود ۱۰۰ تا ۷۵ میلیون سال پیش زندگی میکردهاند و طول آنها بر اساس برآوردها میتوانسته تا حدود ۱۹ متر برسد.
یاسو هیرو ایبا در گفتوگو با نشریه ریفراکتور توضیح میدهد: «اقیانوسهای دوره کرتاسه ممکن است فقط میزبان خزندگان دریایی بزرگ و کوسهها نبوده باشند، بلکه اختاپوسهای غولپیکر نیز به عنوان شکارچیان مهم در آنها حضور داشتهاند.» او تأکید میکند که این گروه از شکارچیان بیمهره تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند و همین موضوع باعث شده است شبکههای غذایی باستانی سادهتر از واقعیت تصور شوند، در حالی که اکنون مشخص میشود پیچیدگی بیشتری داشتهاند.
برای درک اهمیت این یافته، باید به حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش و اواخر دوران مزوزوئیک بازگشت؛ زمانی که گسترش شکارچیان با توانایی خردکردن صدفها باعث آغاز رقابت تکاملی میان شکارچیان و طعمهها شد. در این دوره، بسیاری از بیمهرگان دریایی به عنوان طعمههای کوچک در اکوسیستمها حضور داشتند و در پاسخ به فشار شکارچیان، برخی از آنها پوستههای سخت و معدنی برای محافظت از بدن خود تکامل دادند.
در همین زمان، مسیر تکاملی برخی اختاپوسها متفاوت شد. برخلاف بسیاری از نرمتنان، آنها بهتدریج پوسته محافظ بیرونی خود را از دست دادند. نتیجه این تغییر، شکلگیری جانورانی نرمبدن، بسیار چابک در شنا، با بینایی پیشرفته و احتمالاً تواناییهای شناختی بالاتر بود. این ویژگیها بعدها در اختاپوسهای امروزی نیز دیده میشود.
- کشف هزار گونه دریایی در یک سال؛ اعماق اقیانوس هنوز ناشناخته است3 روز قبلمطالعه '4
فسیلهای متعددی از گروهی از سرپایان به نام هشتپاریختان (Octobrachia) که شامل اختاپوسهای بدون پوسته و دارای هشت بازو است، پیشتر شناسایی شده بود. بااینحال، جایگاه دقیق آنها در زنجیره غذایی به دلیل نبود شواهد مستقیم مانند محتوای معده مشخص نبود. همچنین، ویژگیهایی مانند شکل آروارهها به تنهایی برای تعیین دقیق رژیم غذایی کافی محسوب نمیشود، زیرا میتواند در گونههای مختلف عملکردهای متفاوتی داشته باشد.
برای حل مسئله، تیم پژوهشی دانشگاه هوکایدو روش متفاوتی نسبت به مطالعات سنتی فسیلها به کار گرفت. آنها به جای تکیه صرف بر شکل فسیلها، میزان سایش و آسیبهای فیزیکی روی آروارههای فسیلشده را بررسی کردند تا بتوانند نوع تغذیه این جانوران را بازسازی کنند.
در مجموع، ۲۷ آرواره فسیلشده بزرگ از این اختاپوسها مورد بررسی قرار گرفت. پژوهشگران به دنبال نشانههایی مانند لبپریدگی، خراشهای عمیق و سطوح صیقلیشده بودند؛ نشانههایی که در سرپایان امروزی زمانی ایجاد میشود که آنها صدفهای سخت یا استخوانهای طعمه را خرد میکنند.
در میان نمونهها، میزان فرسایش بسیار شدید بود و در برخی موارد تا حدود ۱۰ درصد از طول اولیه آروارهها بر اثر ساییدگی از بین رفته بود. این میزان آسیب نشان میدهد که این اختاپوسها توانایی ایجاد فشار و نیروی گاز گرفتن بسیار بالایی داشتهاند و میتوانستهاند صدفهای سخت و حتی استخوانهای طعمههای بزرگ را خرد کنند.
براساس بزرگترین آرواره فسیلشده، گونه نانایموتوتیس ژلتسکی احتمالاً طولی بین ۲٫۸ تا ۷٫۷ متر داشته است، در حالی که نانایموتوتیس هگارتی میتوانسته به اندازهای بسیار بزرگتر، حدود ۶٫۶ تا ۱۸٫۶ متر برسد.
پژوهشگران همچنین به ویژگی رفتاری جالبی در این فسیلها اشاره کردهاند: سایش نامتقارن آروارهها. این الگو نشان میدهد این جانوران احتمالاً در هنگام تغذیه از یک سمت بدن بیشتر استفاده میکردهاند. در جانوران امروزی، چنین رفتار جانبی معمولاً با پیچیدگی عصبی بیشتر و رفتارهای شناختی پیشرفتهتر مرتبط است، مانند آنچه در برخی اختاپوسهای امروزی نیز دیده میشود.
پژوهشگران میگویند اگرچه نمیتوان میزان هوش این اختاپوسهای باستانی را مستقیماً از روی فسیلها اندازهگیری کرد، شواهد موجود نشان میدهد آنها احتمالاً رفتارهای پیچیدهای مشابه اختاپوسهای امروزی داشتهاند. همچنین به نظر میرسد اختاپوسهای غولپیکر کرتاسه در زیستگاههایی متفاوت از خویشاوندان امروزی خود زندگی میکردهاند و پس از تغییرات گسترده اکوسیستمهای دریایی، به تدریج جای خود را به گونههای کوچکتر ساکن اعماق دریا دادهاند.
پژوهش در ژورنال Science منتشر شده است.