تراژدی پانچ؛ وقتی بچه میمون مادرش را از دست می‌دهد و به عروسک پناه می‌برد

چند روزی است ویدئوهای یک میمون کوچک در ژاپن، میلیون‌ها نفر را در شبکه‌های اجتماعی تحت تأثیر قرار داده است. «پانچ»، یک بچه ماکاک ژاپنی هفت‌ماهه، پس از آنکه مادرش او را نپذیرفت، با یک عروسک نرم اورانگوتان پیوند عاطفی برقرار کرده است.

تصاویر پانچ که عروسکش را محکم در آغوش گرفته، در حالی که از سوی میمون‌های بزرگ‌تر مورد آزار قرار می‌گیرد یا گوشه‌ای تنها می‌نشیند، برای بسیاری از بینندگان تکان‌دهنده بوده است.

پانچ از گونه‌ی ماکاک ژاپنی است که به «میمون‌های برفی» هم معروف‌اند و در ژاپن زندگی می‌کنند. او ژوئیه گذشته در باغ‌وحش و باغ گیاه‌شناسی شهر ایچیکاوا در استان چیبا به دنیا آمد. اما اندکی پس از تولد، مادرش او را رها کرد؛ اتفاقی که هرچند نادر است، در دنیای حیوانات کاملاً بی‌سابقه نیست.

مسئولان باغ‌وحش پس از آنکه دیدند پانچ چیزی برای چسبیدن و آرام‌گرفتن ندارد، ابتدا حوله‌هایی را با ضخامت‌های مختلف پیچیدند تا او بتواند به آن‌ها آویزان شود. اما در نهایت یک عروسک اورانگوتان پولیشی در اختیارش گذاشتند. از آن زمان، پانچ تقریباً همیشه این عروسک را در آغوش دارد؛ هنگام راه رفتن، نشستن یا حتی زمانی که از سوی دیگر میمون‌ها تعقیب می‌شود.

در ویدئوهای اولیه، دیده می‌شود که پانچ تنها در محوطه قدم می‌زند و عروسکش را سفت گرفته است. میمون‌های بزرگ‌تر گاهی او را کنار می‌زنند، می‌کشند یا دنبال می‌کنند. در یک صحنه که بسیار دست‌به‌دست شد، میمونی بسیار بزرگ‌تر او را به شکل دایره‌ای روی زمین می‌کشد و پانچ پس از رهاشدن، به سرعت پشت صخره پناه می‌گیرد و عروسکش را در آغوش می‌فشارد. انتشار ویدئویی که در آن یک میمون دیگر او را تیمار می‌کند و برای لحظاتی آرامش می‌دهد، باعث شد بسیاری امیدوار شوند که او پذیرفته شده است، اما تصاویر بعدی نشان داد که همچنان در معرض رفتارهای تهاجمی قرار دارد.

در مورد پانچ، مادرش برای نخستین بار زایمان کرده بود. در بسیاری از پستانداران، از جمله نخستی‌ها، مادران جوان و بی‌تجربه بیشتر در معرض اشتباه در مراقبت از نوزاد هستند. افزون بر این، مسئولان باغ‌وحش گفته‌اند پانچ در جریان یک موج گرما به دنیا آمده است. استرس شدید محیطی، مانند گرمای غیرعادی، می‌تواند بر رفتار مادر تأثیر بگذارد.

در زیست‌شناسی رفتاری، این موضوع شناخته شده که وقتی بقای مادر در خطر باشد، ممکن است به‌طور ناخودآگاه منابع خود را برای حفظ سلامت خویش و امکان تولیدمثل در آینده حفظ کند؛ به‌ویژه اگر احتمال بقای نوزاد پایین به نظر برسد. این تصمیم «اخلاقی» یا «احساسی» نیست، بلکه نتیجه سازوکارهای تکاملی مرتبط با بقاست.

برای درک وضعیت پانچ، باید بدانیم نوزادان ماکاک ژاپنی در روزها و ماه‌های نخست زندگی چقدر به تماس بدنی وابسته‌اند. این نوزادان بلافاصله پس از تولد به بدن مادرشان می‌چسبند. این چسبیدن هم به تقویت عضلاتشان کمک و هم احساس امنیت ایجاد می‌کند. در بسیاری از نخستی‌ها، تماس بدنی مداوم نقش حیاتی در رشد مغز، تنظیم استرس و شکل‌گیری پیوندهای اجتماعی دارد. بدون این تماس، نوزاد ممکن است دچار اضطراب و اختلال در رشد اجتماعی شود.

کوسوکه شیکانو، یکی از مسئولان باغ‌وحش ایچیکاوا، گفته است که پانچ چیزی برای گرفتن نداشت و به همین دلیل تصمیم گرفتند عروسکی شبیه میمون در اختیارش بگذارند، به این امید که هم احساس امنیت بیشتری پیدا کند و هم شاید بعداً راحت‌تر در گروه ادغام شود. از نظر علمی، این تصمیم بی‌پایه نیست.

پژوهش‌های کلاسیک در روان‌شناسی رشد، ازجمله آزمایش‌های معروف هری هارلو در دهه ۱۹۵۰، نشان داده‌اند که نوزادان میمون حتی در صورت دسترسی به غذا، به «مادرهای پارچه‌ای» نرم بیشتر از «مادرهای سیمی» بی‌روح وابسته می‌شوند. تماس نرم و گرم، خود به‌تنهایی منبع آرامش است (منظور از مادر سیمی یک مدل مصنوعی میمون بود که با سیم ساخته شده و فقط غذا را به نوزاد می‌داد، اما هیچ نرمی، گرما یا سطحی برای چسبیدن نداشت).

آلیسون بهی می‌گوید عروسکی که پانچ در آغوش دارد، احتمالاً نقش یک «مادر موقت» یا منبع دلبستگی برای او را ایفا می‌کند؛ به‌ویژه اینکه او در این سن هنوز معمولاً به شیر مادر نیاز دارد. این عروسک نمی‌تواند جای مادر واقعی را کامل پر کند، اما می‌تواند تا حدی به او احساس امنیت بدهد و به آرام شدن و کنترل هیجاناتش کمک کند.

رفتار سایر میمون‌ها با پانچ نیز برای بسیاری از مخاطبان شبیه «زورگویی» به نظر می‌رسد، اما متخصصان می‌گویند این برداشت انسانی‌سازی‌شده است. ماکاک‌های ژاپنی دارای ساختار اجتماعی پیچیده و سلسله‌مراتب مادرتبار هستند؛ یعنی جایگاه اجتماعی هر فرد تا حد زیادی به رتبه خانواده مادری‌اش بستگی دارد. خانواده‌های رده‌بالا بر خانواده‌های پایین‌تر سلطه دارند و این سلطه از طریق رفتارهای تهاجمی، تعقیب یا کنار زدن نشان داده می‌شود. به گفته بهی، حتی اگر مادر پانچ کنار او بود، احتمالاً همچنان با درجاتی از این رفتارها روبه‌رو می‌شد.

هم‌زمان با وایرال شدن ویدئوها، باغ‌وحش ایچیکاوا با موجی از بازدیدکنندگان مواجه شده است. مسئولان برای جلوگیری از استرس بیشتر، محدودیت‌های جدیدی وضع کرده‌اند: بازدیدکنندگان باید سکوت را رعایت کنند، از آوردن چهارپایه یا سه‌پایه عکاسی خودداری کنند و زمان تماشای طولانی را کاهش دهند. در حیوانات اجتماعی و باهوشی مانند ماکاک‌ها، سر و صدای زیاد و حضور انبوه جمعیت می‌تواند استرس‌زا باشد.

کارلا لیچفیلد، روان‌شناس حوزه حفاظت در دانشگاه آدلاید، می‌گوید داستان پانچ موضوعات گسترده‌تری را برجسته می‌کند: از دست‌رفتن زیستگاه‌ها، تغییرات اقلیمی، رفاه حیوانات در باغ‌وحش‌ها و قدرت شبکه‌های اجتماعی در شکل‌دادن به احساسات عمومی نسبت به حیوانات. ماکاک‌های ژاپنی به دلیل هوش بالا در ژاپن در برخی پژوهش‌های زیست‌پزشکی و علوم اعصاب استفاده می‌شوند و در عین حال، به دلیل آسیب زدن به محصولات کشاورزی، گاهی جمعیتشان کنترل می‌شود.

لیچفیلد هشدار می‌دهد که محبوبیت گسترده پانچ ممکن است پیامد ناخواسته‌ای هم داشته باشد: افزایش تقاضا برای میمون‌های نوزاد در بازار غیرقانونی حیوانات خانگی خاص. او تأکید می‌کند که میمون‌ها بسیار سریع رشد می‌کنند؛ پانچ در حدود چهار سال دیگر یک میمون بالغ خواهد بود و دیگر آن ظاهر «بامزه و کوچک» را نخواهد داشت. میمون‌ها حیوانات بسیار اجتماعی‌اند و برای سلامت روانی و جسمی به حضور هم‌نوعان خود نیاز دارند. نگهداری آن‌ها به‌عنوان حیوان خانگی نه‌تنها دشوار، بلکه از نظر رفاهی نیز مسئله‌ساز است.

پانچ نخستین حیوان باغ‌وحشی نیست که توجه جهانی را جلب می‌کند. برای مثال، «مو دِنگ»، اسب‌آبی کوتوله جوان در تایلند، در سال ۲۰۲۴ به دلیل رفتار سرسخت و شخصیت خاصش محبوب شد. اما داستان پانچ، علاوه بر جذابیت احساسی، پنجره‌ای است به دنیای پیچیده رفتار اجتماعی نخستی‌ها و این واقعیت که آنچه از بیرون «بی‌رحمی» به نظر می‌رسد، اغلب بخشی از سازوکارهای طبیعی و تکاملی حیات است.