از پیش‌بینی مصدومیت تا دوربین اول‌شخص داوران؛ هوش مصنوعی چگونه جام جهانی را مدیریت می‌کند؟

جام جهانی ۲۰۲۶ در نگاه اول درست شبیه به جام‌های جهانی قبلی است؛ همان استرس، همان کری‌خوانی‌ها و همان هیجان تماشای حرکت توپ روی چمن سبز. خیره به تلویزیون می‌نشینیم تا بازی تیم‌های محبوبمان را در استادیوم آزتک مکزیک یا متلایف نیویورک ببینیم؛ اما در همان لحظات میلیاردها نقطه‌داده در کسری از ثانیه پردازش می‌شود تا رویدادی را مدیریت کند که مقیاسش از تمام تجربیات ورزشی پیشین فراتر می‌رود.

جام جهانی ۲۰۲۶ با چنین حجم انبوهی از تماشاگر، حضور بی‌سابقه‌ی ۴۸ تیم ملی، برگزاری ۱۰۴ مسابقه در ۱۶ کلان‌شهر ایالات متحده، کانادا و مکزیک بیش‌از آنکه چالش مربیان و مأموران مهندسی شهری باشد، مگاپروژه‌ای فناورانه محسوب می‌شود. در ساختار جدید، فناوری‌هایی مانند بینایی ماشین، شبکه‌های حسگر پیشرفته و رایانش مرزی با یکدیگر ادغام شده‌اند تا ماشین‌ها از حاشیه‌ی زمین به متن مسابقات بیایند.

از رختکن تیم‌های شگفتی‌ساز تا اتاق‌های کنترل امنیت و سیستم‌های پیچیده‌ی داوری، ماشین‌ها اکنون در حال تحلیل، پیش‌بینی و پردازش داده‌هایی هستند که تا همین چند سال پیش، درکشان هم برای ذهن ما دشوار بود. در ادامه با فناوری‌های مبتنی‌بر هوش مصنوعی که در جام جهانی به‌کار گرفته می‌شوند، بیش‌تر آشنا می‌شویم.

در طول تاریخ فوتبال، دسترسی به داده‌های تحلیلی پیچیده همیشه مزیتی ناعادلانه برای قدرت‌های سنتی و تیم‌های ثروتمند بود. تیمی که می‌توانست ده‌ها آنالیزور را استخدام کند، طبیعتا با چشمان بازتری به مصاف رقبا می‌رفت و شانس بیشتری برای پیروزی داشت؛ اما ورود ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی به جام جهانی ۲۰۲۶ می‌تواند، شکاف را تا حد زیادی کاهش دهد و دسترسی به داده‌های ورزشی را همگانی‌تر کند.

پلتفرم Football AI Pro که با همکاری فیفا و شرکت لنوو توسعه‌یافته، محور اصلی تحولات فناورانه‌ی جام جهانی است؛ سیستمی قدرتمند که بر پایه‌ی معماری پردازشی هیبریدی و مدل‌های زبانی بزرگی کار می‌کند که به‌صورت اختصاصی با میلیون‌ها ساعت ویدیو و داده‌های متنی فوتبال آموزش‌دیده‌اند.

توانایی ماشین Football AI Pro در استخراج و معنابخشی به چندین پتابایت داده‌ی تاریخی، به کادر فنی اجازه می‌دهد در هر مسابقه، صدها میلیون نقطه‌داده و بیش‌از ۲۰۰۰ متریک مختلف عملکردی را ارزیابی کنند.

جذاب‌ترین ویژگی پلتفرم Football AI Pro برای مربیان، قابلیتی است که با نام «جعبه‌ی شنی تاکتیکی» شناخته می‌شود. کادر فنی به‌جای درگیرشدن با آمار و ارقام، می‌توانند با زبان طبیعی با ماشین گفت‌وگو کرده و سناریوهای مختلف بازی را شبیه‌سازی کنند.

برای حفظ اصالت ورزش و جلوگیری از تبدیل‌شدن مربیان به مجریان بی‌اراده‌ی دستورات ماشینی، فیفا خط قرمز قانونی شفافی ترسیم کرد و استفاده از دستیار هوشمند Football AI Pro در جریان زنده‌ی مسابقات اکیدا ممنوع شد. هوش مصنوعی تاکتیک‌ها را تحلیل می‌کند؛ اما تصمیم‌گیری در لحظات پرالتهاب کنار زمین، همچنان به غریزه و تجربه‌ی انسان بستگی دارد.

مداخله‌ی الگوریتم‌ها در فوتبال تنها به تحلیل رویدادهای گذشته محدود نمی‌شود و ردپای آن را در ابزارهایی می‌بینیم که برای حفظ سلامت جسمانی بازیکنان طراحی شده‌اند. دپارتمان‌های پزشکی و عملکرد فیزیکی تیم‌ها، با استفاده از مدل‌های یادگیری ماشین، به‌صورت مستمر حجم کاری بازیکنان را تحت‌نظر دارند و خطرات بیومکانیکی را ارزیابی می‌کنند.

سیستم‌های پایش بیومکانیکی با تحلیل فشار وارده بر عضلات و مفاصل در طول تمرینات و مسابقات، می‌توانند احتمال بروز مصدومیت را پیش‌از وقوع آن تشخیص دهند و زمان‌بندی بهینه‌ای برای ریکاوری تنظیم کنند.

ترکیب قدرت پیش‌بینی با استخرهای عظیم داده‌های تاریخی، ابعاد تاکتیکی جدیدی خلق می‌کند. در حساس‌ترین لحظات بازی مانند ضربات پنالتی، الگوریتم‌ها می‌توانند با بررسی هزاران ضربه‌ی قبلی، الگوهای پنهان رفتاری دروازه‌بانان حریف و جهت‌گیری‌های معمول پنالتی‌زن‌ها را در عرض چند ساعت مدل‌سازی کنند.

اطلاعاتی که در گذشته با آنالیز و بازبینی چندین و چندباره‌ی ویدیوها به‌دست می‌آمد، اکنون با سرعتی کم‌نظیر و دقتی بالا در اختیار کادر فنی قرار می‌گیرد تا کفه‌ی ترازو را در ثانیه‌های سرنوشت‌ساز تغییر دهد؛ رویکردی که ثابت می‌کند فوتبال مدرن، همان‌قدر که به توانایی بدنی وابسته است، به قدرت پردازش داده‌ها نیز تکیه دارد.

فناوری‌های مرتبط با قضاوت مسابقات در سال ۲۰۲۶ نسبت به دوره‌های پیشین پیشرفت محسوسی داشته‌اند و امکان اشتباهات داوری را که تا مدت‌ها در ذهن طرفداران باقی می‌مانند، به حداقل می‌رسانند.

سیستم آفسایدگیری نیمه‌خودکار (SAOT) به سطحی از بلوغ رسیده است که خطای انسانی را عملا از معادلات خارج می‌کند. پیش‌از آغاز رقابت‌ها، بدن تمامی ۱۲۴۸ بازیکن حاضر با استفاده از اسکنرهای پیشرفته در کسری از ثانیه پردازش شد تا ابعاد بیومکانیکی دقیق هر فرد به ثبت برسد.

مهرداد عیسی‌لو

فناوری در قلب «تریوندا»؛ توپ جام جهانی ۲۰۲۶ چگونه داده‌های زنده را پردازش می‌کند؟

مطالعه '4

آواتارها با حفظ عناصری مانند چهره، لباس و مشخصات فیزیکی واقعی بازیکنان، جایگزین گرافیک‌های بی‌هویت قبلی می‌شوند و شفافیت تصمیمات کمک‌داور ویدئویی (VAR) را به حداکثر می‌رسانند.

فناوری نمای داور (Referee View) یکی دیگر از نوآوری‌های بصری جام جهانی به‌شمار می‌رود. برای نخستین‌بار، دوربین‌های کوچکی روی سینه داوران نصب شده است تا بینندگان مسابقه را از زاویه‌ی دید اول‌شخص تجربه کنند.

فیفا برای سنجش عملکرد بازیکنان در مسابقات و تورنمنت‌ها، سیستم رتبه‌بندی جدیدی به‌نام FIFA Power Rankings را معرفی کرد. بازیکنانی که حداقل ۲۰ دقیقه داخل زمین بازی کرده باشند، براساس سه شاخص حمله، خلاقیت و دفاع؛ امتیازی بین صفر تا ۱۰ دریافت می‌کنند. دروازه‌بان‌ها نیز به‌صورت کاملا جداگانه و براساس مهارتشان ارزیابی می‌شوند.

سیستم برای محاسبه امتیاز بازیکنان، به الگوریتم‌های هوش پیشرفته فوتبالی فیفا تکیه دارد. در واقع به‌جای اینکه همه‌چیز به مشاهدات و قضاوت‌های انسانی و سلیقه‌ای واگذار شود، این الگوریتم‌ها هستند که داده‌های جمع‌آوری‌شده در طول مسابقات را پردازش می‌کنند.

حضور میلیون‌ها تماشاگر در گستره‌ای به‌وسعت سه کشور، مستلزم برنامه‌های امنیتی سطح بالا است و انتظار می‌رود هوش مصنوعی با شبکه‌های نظارتی وسیع، به پیشگیری از بحران‌های احتمالی کمک کند. محور اصلی عملیات با نام مرکز فرماندهی هوشمند شناخته می‌شود که داده‌های لجستیکی، امنیتی و ترافیکی تمام شهرهای میزبان را به‌صورت لحظه‌ای جمع‌آوری و پردازش می‌کند.

مدیران مرکز فرماندهی هوشمند برای کنترل جمعیت از مفهوم نوآورانه‌ی دوقلوهای دیجیتال (Digital Twins) بهره می‌برند و با استفاده از داده‌های سه‌بعدی و حسگرهای محیطی، یک کپی مجازی دقیق از استادیوم‌ها و مسیرهای اطراف آن ایجاد می‌کنند.

دوربین‌های مداربسته‌ی مجهز به هوش مصنوعی نیز نقشی کلیدی در امنیت مردم ایفا می‌کنند. برگزارکنندگان مسابقات با کمک شرکت‌های بزرگ فناوری، نوعی سیستم نظارتی تصویری را به‌کار گرفته‌اند که می‌تواند رفتارهای مشکوک یا تهاجمی را در میان جمعیت پیش‌بینی و شناسایی کند.

از طرف دیگر آسمان ورزشگاه‌های روباز نیز با استقرار سیستم‌های پیشرفته‌ی پدافندی محافظت می‌شود. پرواز پهپادها تا شعاع ۵٫۶ کیلومتری استادیوم‌ها ممنوع است و شبکه‌های تشخیص سیگنال نیز در اطراف مناطق برگزاری مسابقات مستقر شده‌اند.

شبکه‌های تشخیص سیگنال می‌توانند با استفاده از اخلال‌گرهای فرکانس، ارتباط پرنده‌های غیرمجاز با کاربر را قطع کنند و درعین‌حال موقعیت دقیق اپراتور متخلف را به نیروهای امنیتی گزارش دهند.

برگزارکنندگان برای برقراری امنیت در مکان‌های مختلف، از سگ‌های رباتیک مجهز به هوش مصنوعی نیز استفاده می‌کنند. این سگ‌ها در اصل همان ربات‌های معروف Spot بوستون داینامیکس هستند که وظیفه‌ی گشت‌زنی و بازرسی محیط اطراف را به‌عهده دارند و به نیروهای انسانی کمک می‌کنند تا بسته‌های مشکوک یا مواد بالقوه خطرناک را بادقت و امنیت بیشتری بررسی کنند.

مدتی پیش ویدیوهایی در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شد که ادعا می‌کردند ربات‌های اسپات چهره‌ی تماشاگران را برای تأیید بلیت اسکن می‌کنند؛ اما هم شرکت سازنده، هم مسئولان برگزاری مسابقات تأیید کردند که این ربات‌ها اصلا قابلیت تشخیص چهره ندارند.

در طول رویدادهای جهانی، ورزشکاران بیشتر در معرض توهین‌های نژادپرستانه، جنسیت‌زده و نفرت‌پراکنی در شبکه‌های اجتماعی قرار می‌گیرند. یک اشتباه محاسباتی درون زمین یا ازدست‌دادن یک پنالتی می‌تواند بلافاصله با موجی از حملات سازمان‌یافته‌ی دیجیتال پاسخ داده شود.

حفظ سلامت روان بازیکنان در چنین شرایطی به رویکردهای پیشگیرانه نیاز دارد و به‌همین دلیل، فیفا می‌گوید از برنامه‌های حفاطتی ویژ‌ی خود در مقیاس وسیع‌تری استفاده می‌کند. در این راستا پلتفرم تعدیل محتوای شرکت Respondology در اختیار تمامی فدراسیون‌های حاضر قرار می‌گیرد؛ ابزاری که به‌صورت زنده شبکه‌های متا، یوتیوب و تیک‌تاک را تحت نظر دارد و با اتکا به پایگاه داده‌ای شامل بیش‌از ۳۰هزار کلمه‌ی کلیدی، نظرات توهین‌آمیز را در کمتر از دو ثانیه شناسایی می‌کند.

تأثیر فناوری‌های نوین تنها به چند هفته برگزاری جام‌جهانی محدود نمی‌شود؛ هوش مصنوعی حالا دارد یکی از قدیمی‌ترین بخش‌های فوتبال، یعنی استعدادیابی و نقل‌وانتقالات را هم متحول می‌کند. امروز یک ویدیوی معمولی از مسابقه می‌تواند به منبعی غنی از داده تبدیل شود و جزئیاتی را ارائه دهد که پیش‌تر تنها با تجهیزات حرفه‌ای قابل‌اندازه‌گیری بودند.

تا همین چندسال پیش، ثبت و تحلیل حرکات بازیکنان به شبکه‌ای از دوربین‌های تخصصی و گران‌قیمت در ورزشگاه‌ها نیاز داشت؛ تجهیزاتی که فقط تیم‌های ثروتمند از پس هزینه‌شان برمی‌آمدند؛ اما پیشرفت‌های اخیر AI و بینایی ماشین شرایط را تغییر داده است. فناوری‌های تحلیلی امروز می‌توانند داده‌های حرکتی و تصمیمات تاکتیکی بازیکنان را از روی تصاویر پخش زنده استاندارد تلویزیونی استخراج کنند.

الگوریتم‌ها نیز دیتابیس‌های عظیمی از لیگ‌های سراسر جهان را زیرورو می‌کنند تا بازیکنی را بیابند که دقیقا با سبک بازی، بودجه و نیازهای تاکتیکی یک باشگاه هم خوانی داشته باشد. هم‌زمان در طول مسابقات و تمرینات، سیستم‌های بینایی ماشین تک‌تک پاس‌ها، شوت‌ها، استارت‌ها و نبردهای تن‌به‌تن را به‌صورت مستقیم از روی ویدیوها تشخیص می‌دهند و تگ می‌زنند.

شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا، نفوذ تکنولوژی‌های مبتنی‌بر هوش مصنوعی به فوتبال آماتور باشد. حالا دیگر برای تحلیل بازی نیازی به دوربین‌های گران‌قیمت جام جهانی نیست.

شرکت‌های پیشگامی نظیر ai.io با توسعه سیستم‌های ردیابی سه‌بعدی بدون نیاز به نشانگر، مرزهای جغرافیایی را برای کشف استعدادها از بین برده‌اند. پلتفرم‌هایی مانند aiScout به بازیکنان جوان در سراسر جهان امکان می‌دهند مهارت‌های خود را از طریق دوربین موبایل ضبط کنند و در اختیار الگوریتم‌های ارزیاب قرار دهند.

امکانات جدید فرصت کشف پتانسیل‌هایی را فراهم می‌کند که در گذشته به‌راحتی نادیده گرفته می‌شدند؛ درست‌مثل دختر جوانی از منطقه‌ی جرزی که بدون اینکه هیچ استعدادیابی او را از نزدیک ببیند، فقط از طریق اپلیکیشن موبایل توانست به آکادمی زنان چلسی راه پیدا کند.

وقتی صحبت از ارتقای بازیکنان می‌شود، هوش مصنوعی با ردیابی مداوم داده‌های فنی و فیزیکی، برنامه‌های توسعه‌ی فردی می‌سازد؛ برای مثال سیستم با پردازش سریع، تمام نبردهای دفاعی ناموفق یک مدافع در پنج بازی اخیر را کنار هم می‌چیند تا مربی در جلسه‌ی تمرین، دقیقا روی همان ضعف کار کند.

هوش مصنوعی علاوه‌بر عملکرد، تصمیم‌های بازیکن را نیز می‌سنجد؛ به‌عنوان مثال آیا در آن لحظه‌ی خاص و باتوجه‌به شرایط، پاس‌دادن بهترین گزینه بود یا شوت‌زدن؟ در مرحله‌ی مدیریت فیزیکی بازیکنان، الگوریتم‌ها با ترکیب داده‌های GPS، میزان خواب، تغذیه و گزارش‌های پزشکی می‌توانند بارهای تمرینی را در طول فصل به‌صورت خرد تنظیم کنند تا از مصدومیت‌ها جلوگیری شود.

هرچه بازارهای جهانی شرط‌بندی بزرگ‌تر می‌شوند، احتمال دستکاری نتایج هم بیشتر اعتبار مسابقات را تهدید می‌کند. تبانی در فوتبال لزوما به‌معنای تعیین نتیجه‌ی نهایی مسابقه نیست؛ بلکه شبکه‌های فساد ممکن است روی رخدادهای کوچکی مانند دریافت یک کارت زرد عمدی تمرکز کنند. سازمان‌های ورزشی برای مقابله با لایه‌های پنهان و دفاع از سلامت مسابقات به استقرار سیستم‌های پردازشی پیشرفته روی آورده‌اند.

شرکت Sportradar با سیستم جهانی تشخیص تقلب خود که مبتنی‌بر هوش مصنوعی است، در خط مقدم مبارزه قرار دارد. ماشین‌های قدرتمند این پلتفرم، سالانه بر داده‌های بیش از ۸۵۰ هزار رویداد در ۷۰ رشته‌ی ورزشی مختلف نظارت می‌کنند و تغییر ضرایب ۶۰۰ سایت شرط‌بندی را به‌صورت زنده تحت‌نظر دارند.

در سال ۲۰۲۳، ۹۷۷ مسابقه مشکوک به تبانی در سراسر جهان شناسایی شد که ماشین‌ها در کشف ۷۳ درصد از این موارد نقش مستقیم داشتند. تحلیل هوشمند جریان‌های مالی مشکوک، به کارشناسان اجازه می‌دهد قبل از اینکه فساد به مسابقات بزرگی مثل جام جهانی کشیده شود، جلوی آن را بگیرند.

شاید مهم‌ترین ویژگی جام جهانی ۲۰۲۶ تعداد تیم‌ها، ورزشگاه‌ها یا حتی کیفیت مسابقات نباشد. این نخستین جامی است که در آن هوش مصنوعی تقریبا در همه‌جا حضور دارد؛ از اتاق‌های داوری و واحدهای تحلیل فنی گرفته تا بخش‌های امنیتی، رسانه‌ای و حتی شبکه‌های اجتماعی.

البته ورود همه‌جانبه‌ی ماشین‌ها ریسک‌های خودش را هم دارد. حملات سایبری، شبیه‌شدن بیش‌ازحد تاکتیکِ تیم‌ها به یکدیگر و عمیق‌ترشدن شکاف اقتصادی بین باشگاه‌ها، چالش‌هایی هستند که سیاست‌گذاران فوتبال باید با آن‌ها مقابله کنند.

شما فکر می‌کنید تا به اینجای مسابقات، فناوری‌های مدرن تاثیر محسوسی روی برگزاری بازی‌ها داشته‌اند؟